نسبت امامت با تشکیل جامعه مبتنی بر عدالت
دکتر احمد واعظی – استاد حوزه و دانشگاه
جایگاه امامت در ایجاد جامعه مبتنی بر عدالت کجاست؟ آیا در مسیر تمدن‌سازی اسلامی، تمام بار استقرار عدالت در جامعه بر دوش رهبر جامعه به عنوان نماد قدرت سیاسی قرار می‌گیرد؟ پاسخ به این دو پرسش، محور مقاله و بحث دکتر احمد واعظی بود. وی برای پاسخ به این دو پرسش ضمن بیان مقدمه‌ای تفصیلی و بهره گرفتن از مفاد آیه 25 سوره مبارکه حدید، به بحث درباره مفهوم عدالت پرداخت و محدود دانستن این مفهوم را در عدالت توزیعی به نقد کشید. دکتر واعظی با استناد به منابع مختلف تاریخی، روایی و تفسیری، چنین نتیجه گرفت که هر چند قدرت سیاسی مهم‌ترین «کلان‌ساختار اجتماعی» محسوب می‌شود و نقش بی‌بدیلی در گسترش عدالت دارد، اما معنای این اهمیت آن نیست که یگانه مخاطب امر عدالت را قدرت سیاسی بدانیم و گسترش آن را منوط به صلاحیت قدرت سیاسی کنیم. وی عدالت را امری «فرهنگ‌پیچ» دانست و اظهار کرد: بدون استقرار مناسب فرهنگ عدالت در جامعه نمی‌توان با شیوه‌های حاکمیتی اعم از قانون‌گذاری، نهادسازی و مانند آن به گسترش عدالت در جامعه امید داشت. دکتر واعظی در بخش دیگری از سخنانش با تکیه بر آموزه‌های اهل ‌بیت(ع) به ویژه امام رضا(ع) به تبیین جایگاه رهبری و امامت در این روند پرداخت و گفت: اولاً شرط اساسی برقراری قسط و عدل در جامعه وجود رهبری صالح و امامی هادی است که صلاحیت این امر را داشته ‌باشد و ثانیاً امام، امت‌ساز است و او است که مطلوبیت‌های جامعه اسلامی را محقق می‌کند؛ مطلوبیت‌هایی که برقراری قسط و عدل در رأس آن‌ها قرار می‌گیرد.

درسی از ماجرای ولایتعهدی امام رضا(ع) برای امروز
دکتر ادریس هانی – استاد دانشگاه دارالحکمه، مراکش
عدل منشأ همه نعمت‌هاست و تمدن را باید یکی از این نعمت‌ها بدانیم؛ این نکته‌ای بود که دکتر ادریس هانی در آغاز سخنش تبیین کرد و کوشید از کلام و سیره ثامن‌الحجج(ع) در این تبیین بهره ببرد. این استاد دانشگاه موضوع عدالت را فراتر از آنچه در مباحث کلامی ارائه می‌شود دانست و عدالت زمانی مجال عرضه واقعی می‌یابد که در ساختار تمدن اسلامی جا باز کند و پیاده شود. دکتر ادریس هانی به ماجرای ولایتعهدی امام رضا(ع) اشاره کرد و موضوع شرط امام(ع) را به عنوان یک نمونه مهم تاریخی مورد بررسی و ارزیابی قرار داد و عدم پذیرش کامل مسئولیت ولایتعهدی از سوی آن‌ حضرت را فقدان عدالت در بدنه حکومت عباسی دانست. این استاد دانشگاه اهل مراکش رسوایی بزرگ تمدن غرب و آنچه امروز در غزه اتفاق می‌افتد را ناشی از ناعادلانه بودن این تمدن و قرار دادن عدالت در برابر ارزش‌های انسانی معرفی و اظهار کرد: بر اساس سخنان امام رضا(ع) درباره مفهوم عدالت، تمدن یک جوهر اجتماعی و یک جوهر معنوی دارد و اگر هر تمدنی فاقد بعد معنوی شود از حرکت باز می‌ایستد.

استفاده از داشته‌های امام رضایی برای ایجاد تمدن نوین اسلامی
دکتر محمدرضا مخبر دزفولی – عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی
دکتر مخبر دزفولی در تحقیقش دغدغه تمدنی دارد؛ او در سخنانش به بحث درباره اصالت یافتن تمدن با ایفای نقش محوری عدالت پرداخته و معتقد است: اصولاً تمدن بدون عدالت، خودِ بی‌تمدنی است. وی به ارائه نمونه‌ای امروزی برای اثبات دیدگاهش پرداخت و گفت: غربی‌ها با وجود اطلاق عنوان تمدن به ظرفیت‌های علمی و فرهنگیشان، با اعمال آپارتاید علمی و کوتاه کردن دست مردم کشورهای محروم از دستاوردهای علمی بشر، موجب گسترش فقر و بی‌عدالتی در جامعه می‌شوند و به همین دلیل، آنچه در غرب می‌گذرد، مصداق بی‌تمدنی است و نمی‌توان نام آن را تمدن گذاشت. این استاد دانشگاه در ادامه به موضوع حضور امام رضا(ع) در ایران و نقش تمدن‌ساز آن در پژوهش خود پرداخت و در این ‌باره معتقد است: این حضور نه فقط اسباب ایجاد و گسترش تمدن در معنای عالی آن را در ایران فراهم کرد، بلکه سبب شد عناصر متعدد تمدن‌سازی در دوره‌های بعدی تاریخ ایران نیز ماندگار شود و زمینه الحاق کامل تمدن ایرانی به جریان تمدن‌ساز اسلام را به وجود آورد. دکتر مخبر دزفولی بیان کرد: این فرایند می‌تواند الگویی برای تمدن‌سازی امروز باشد و باید از این داشته‌های امام رضایی برای تقویت سیر تمدن‌سازی و ایجاد تمدن نوین اسلامی بهره برد.

جلوه عدالت در مفهوم امامت و مهدویت به روایت ثامن‌الحجج(ع)
حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه – دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی
جایگاه عدالت در حوزه امامت‌شناسی چیست؟ این واژه راهبردی در حوزه «مهدویت‌شناسی» و «حُکم‌شناسی» از چه جایگاهی برخوردار است؟ آیا می‌توان در سیره کلامی و عملی رضوی برای این موارد مصادیقی یافت؟ حجت‌الاسلام خسروپناه در مقاله خود برای کنگره جهانی حضرت رضا(ع) به دنبال یافتن پاسخ‌هایی برای این پرسش‌هاست. او در ابتدای سخن به روایتی از کتاب «اصول کافی» اشاره کرد؛ روایتی که در آن امام رضا(ع) در پاسخ به پرسشی درباره امامت‌شناسی، درک مقام امامت و ولایت را فراتر از عقول انسانی می‌داند و ضمن تبیین این معنا، به آیه 124 سوره بقره اشاره می‌کند که طبق آن، امامت از آن ظالمان نیست و کسی که گرفتار ظلم باشد به مقام امامت نمی‌رسد و به این ترتیب، تلازم و نسبت میان عدالت و بحث امامت‌شناسی و جایگاه عدالت در این حوزه، مشخص و معلوم می‌شود. در حوزه مهدویت‌شناسی نیز صحبت حجت‌الاسلام خسروپناه معطوف به احادیث رضوی است. 
او به روایتی اشاره دارد که در آن، امام رضا(ع) پس از شنیدن شعر دعبل خزاعی درباره ظهور امام زمان(عج) با چشمی پُراشک، از سروده وی تمجید و به پیوند عمیق میدان عدالت و مهدویت اشاره می‌کند. این استاد حوزه و دانشگاه پس از بررسی مختصر ارتباط حوزه عدالت و حُکم‌شناسی و توجه دادن حضار به اینکه رکن عدالت در احکام جایگاهی ویژه دارد و ابعاد فردی و اجتماعی را در بر می‌گیرد، از عدالت به عنوان گسترده‌ترین مفهوم الهی، هم در تکوین و هم در تشریع یاد کرد و جایگاه آن را در کلام رضوی، ممتاز و منحصر به فرد دانست.

خبرنگار: جواد نوائیان رودسری