رمضان در روضه رضوان

اسناد تاریخی آستان قدس رضوی از مراسم ویژه ماه رمضان در حرم مطهر چه می‌گوید؟

رمضان در روضه رضوان

خدام بارگاه منور رضوی هر ساله در ماه میهمانی خدا، در حرم مطهر رضوی مراسم ویژه‌ای را تدارک می‌بینند؛ از مناجات‌خوانی بگیرید تا پهن شدن سفره‌های افطار. اسناد تاریخی آستان قدس رضوی این مراسم‌ را با سابقه تاریخی‌ای که دارد برای ما بازگو می‌کنند.


مراسم ترتیل‌خوانی، قرائت قرآن کریم و اذان گفتن مؤذن‌ها در هنگام افطار و سحر دارای آیین‌نامه‌هایی بوده که با مطالعه اسناد تاریخی آستان قدس رضوی می‌توان به برخی از آن‌ها رسید. 

دستورالعمل مفصل رمضان
بنابر این اسناد، در گذشته پیش از آنکه ماه مبارک رمضان آغاز شود متولی‌باشی آستان قدس دستورالعمل مفصلی را به کشیک‌باشی تحویل می‌داده که این دستورالعمل شامل تمام برنامه‌ها و مراسمی‌ بوده که باید همزمان با آغاز ماه میهمانی خدا در حرم مطهر رضوی اجرا می‌شده است. متولی‌باشی آستان قدس منصبی مربوط به دوره قاجار در آستان قدس رضوی است. اسنادی که این دوره را برای ما روایت می‌کنند به سال‌های۱۳۰۳، ۱۳۳۰ و ۱۳۳۶ هجری قمری مربوط می‌شوند و یکی از مهم‎ترین این اسناد در تاریخ ۲۹ شعبان ۱۳۳۵ هجری قمری ثبت شده است.

آیین قدیمی هل هلالک یا رمضان‌خوانی
این آیین در کشور‌های مسلمان به‌‌خصوص کشور‌های عربی به مناسبت فرا رسیدن ماه مبارک رمضان برگزار می‌شود. در مشهد قدیم نیز این رسم وجود داشته که جمعی از کودکان و نوجوانان در محله‌ها و کوچه‌های خود با خواندن شعر در مدح و ثنای اهل بیت(ع) در مورد این ماه پربرکت شعر خوانده و خانه به خانه و کوچه به کوچه نخستین شب از ماه مبارک رمضان را به دیگران تبریک و شادباش گفته و رسیدن این ماه را مژده می‌دادند. در این آیین که به آن «رمضان خوانی» گفته می‌شود، جوانان با چرخیدن در محلات به شعرخوانی می‌پرداخته‌اند. در این زمان صاحبخانه‌ها باید با هدیه‌ای کوچک مثل آجیل یا شکلات، این تبریک را پاسخ می‌گفتند. رمضان خوانی در دیگر نواحی خراسان نیز رواج داشته و معمولاً با جمع کردن کمک مالی برای نیازمندان همراه بوده است.

رؤیت هلال ماه همراه با نوای نقاره
آداب عمومی برای رؤیت هلال هر ماه در آداب اسلامی بیان شده، اما رؤیت هلال ماه رمضان از اهمیت خاصی برخوردار است. مردم که در روز پیش از اعلام رؤیت هلال به پیشواز رفته‌اند گوش به صدای نقاره‌های بارگاه منور رضوی بوده‌اند. به رسم دیرینه، هنوز هم صدای نقاره زدن خادمان در زمان اعلام دیده شدن ماه مبارک رمضان در صحن و سرای رضوی به گوش می‌رسد.

مناجات‌خوانی در دل شب
وقتی نماز و روزه مردم یک شهر به حرم آقایشان متصل باشد، معلوم است که از مناجات شبانه تا تلاوت قرآن روزانه‌شان هم به واسطه همان صحن و سرا انجام می‌شده است. درخصوص مناجات‌خوانی شب‌های ماه رمضان در اسناد چنین آمده که مؤذن‌‎‌های آستانه موظف بودند از میانه‌های شب در گلدسته‎‌های حرم به مناجات و ذکرخوانی بپردازند و سپس در وقت سحر، صدای اذان را به گوش اهالی شهر می‌رساندند.

اعلان طبخ سحور
خوب است بدانید پیش از خواندن اذان توسط مؤذن‌ها، در نزدیکی سحر نقاره‎چیان نیز وظیفه داشتند به نشانه «اعلان طبخ سحور» به نقاره‌نوازی بپردازند. با توجه به نبود امکانات اطلاع‌رسانی برای مردم عادی، این اعلان به منزله‌ تعیین ساعت و وقت سحر بوده است. پس از طبل‌نوازی نقاره‌چیان، دوباره مؤذن‌ها بر مناره‌ها می‌رفتند و به ادامه مناجات مشغول می‌شدند که این جریان تا هنگام اذان صبح ادامه داشت.

همنشینی با کلام خدا
پس از اذان و طلوع فجر، حافظان موظف بودند همچون روز‌های پیش، آیات قرآن کریم را طبق معمول قرائت کنند. آن‌طور که اسناد روایت می‌کنند، این دستورالعمل‌ها که شامل برنامه‌های مذهبی نیز بوده هر ساله صادر می‌شده است. در آن زمان، مراسم تلاوت روزانه یک جزء قرآن با حضور تمامی حافظان و قاریان قرآن سه ساعت مانده به غروب در ایوان طلای صحن قدیم (صحن انقلاب اسلامی امروزی) برپا می‌شده است. همچنین مقابله قرآن‌ها به منظور تصحیح احتمالی اشتباهات چاپی قرآن‌های موجود، از دیگر برنامه‌های این مراسم نورانی بوده است. خادمان و دربانان نیز شب‎‌ها موظف به جارو کردن و نظافت حرم مطهر بودند. تقریباً این برنامه مشخص هر روز در حرم مطهر امام رضا(ع) بوده، با این تفاوت که در شب‎‌های قدر نقاره‌نوازی انجام نمی‌‎شده است.

مراسم سلام برای دومین امام(ع)
روزی که متعلق به امام حسن(ع) است همیشه پر از خیر و برکت است و مردم به پشتوانه کریم اهل بیت(ع) روز میلاد امام حسن(ع) را به بهترین شکل برگزار می‌کنند. میلاد امام حسن مجتبی(ع) در مشهد از دیرباز با پخش نان، دست‌گیری از نیازمندان و برپایی سفره‌های افطار برای عموم در محلات همراه بوده است.
برگزاری مجلس سلام و چراغانی حرم مطهر برای میلاد ‌امام حسن(ع) اما رسمی بوده که خادمان حریم حرم هرسال در ماه مبارک رمضان برگزار می‌کرده اند. این مراسم که پس از اذان مغرب در ایوان طلای صحن قدیم برپا می‌شده، شامل پذیرایی از میهمانان ویژه با شربت و شیرینی می‌شده است. خادمان در این شب، همه صحن‌های حرم را با شمع، چراغ نفتی یا چلچراغ‌های قدیمی چراغانی می‌کرده اند و این روشنایی تا سحر ادامه داشته است.

و اما شب‌های قدر...
در شب‌های نزول قرآن برخلاف سایر شب‌ها صحن و سرای رضوی در نور شمع‌ها و چلچراغ‌ها روشن بود، حتی قندیل‌ها، پیه‌سوز‌ها و مشعل‌ها هم روشن می‌ماند تا مراسم شب‌های قدر باشکوه و عظمت خاصی برگزار شود.
بخشی از اسناد که بیانگر حال و هوای حرم مطهر رضوی در شب‌های قدر است، مربوط به دوره صفوی است. این اسناد نشان می‌دهد همزمان با شب‌های قدر، هر ساله مراسم ویژه‌ای در بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) به صورت یک سنت برگزار می‌شده است. در این ایام، مستغلات و دکان‌های مربوط به حرم مطهر رضوی تعطیل می‌شده و برخلاف شب‌های دیگر که در ابتدای شب چراغ‌های حرم خاموش می‌شده، در این ایام، حرم مطهر تا صبح روشن بوده و چراغ خانه علی بن موسی‌الرضا(ع) نیز به نشانه احیا تا صبح روشن می‌مانده است. همچنین در این شب‌ها، نقاره‌نوازی و نواختن طبل ممنوع است.

مراسم نخل‌بندی 
اسناد دیگری هم وجود دارد که روایتگر برپایی مراسم «نخل‌بندی» در دوره‌های صفویه و افشاریه است. در این مراسم پس از تزئین سازه‌ای چوبی به نام «نخل» با وسایل و‌ اشیای مختلف، مجلس روضه‌خوانی به منظور عزاداری سالروز شهادت ‌امیرالمؤمنین علی(ع) دایر می‌شده است. قدمت قدیمی‌ترین سند مرتبط با روضه‌خوانی در شب بیست‌ویکم ماه رمضان به سال ۱۱۱۲ هجری قمری می‌رسد.

میهمانی بزرگ آخر
عید فطر از جمله اعیاد مهمی بوده که کارکنان حرم مطهر رضوی از زمانی که تشکیلات اداری این نهاد شکل گرفت به برگزاری جشن و سرور می‌پرداختند و پایان یک ماه روزه‌داری را در قالب یک مراسم شاد برای زائران و مجاوران دلپذیر می‌کردند.
جالب است بدانید سند «اعطای خلعت به‌امیرمحمد صالح خطیب الحسینی در ماه شوال، ۱۰۲۱ هجری قمری» به عنوان قدیمی‌ترین سند مرتبط با عید فطر آرشیو اسناد آستان قدس رضوی محسوب می‌شود. در این سند و سند‌های مشابه آن بیشتر به هزینه‌های صاحب‌جمعان، خبازخانه، شربت‌خانه، حویج‌خانه (محل نگهداری وسایل آشپزی) و قصاب‌خانه، در نخستین روز ماه شوال (عید فطر) اشاره شده که بیانگر پذیرایی از میهمانان مراسم عید فطر حرم مطهر رضوی با غذا، شربت و شیرینی است.
از طرف دیگر، مجلس جشن عید فطر در دوره قاجار در این ساحت مقدس اهمیت بیشتری داشته، به‌طوری که با حضور متولی‌باشی، والی خراسان و سایر صاحب‌منصبان آستانه، مجلسی در ایوان طلای صحن قدیم برگزار می‌شده و پیشخدمت‌های آستانه با شیرینی، حلوا و شربتی که تحویلداران فراهم کرده بودند، از حاضران در مراسم پذیرایی می‌کردند.

خبرنگار: آزاده خلیلی

برچسب ها :
ارسال دیدگاه