با این حال، می‌توان یقین داشت قدمت تأسیس چنین نهادهایی، ذیل ساختار سازمانی آستان‌قدس بسیار بیشتر از دوره صفویه و عصر شاه تهماسب یکم است. مشهد از همان ابتدای تأسیس، مرکز و جایگاه علم‌آموزی و تأسیس مدارس علمیه بسیار قوی و شناخته شده‌بود. بزرگانی مانند شیخ صدوق در آن به تدریس می‌پرداختند و علمای برجسته‌ای همچون شیخ طوسی در این مدارس به تحصیل مشغول بودند. بنابراین از منظر تاریخی، وجود مکتبخانه‌هایی که در آن‌ها به تربیت اطفال همت گمارده می‌شد -پیش از دوره صفویه - بسیار محتمل و بلکه قطعی است. در ادوار متقدم تاریخ مشهد، مانند دیگر نقاط ایران و بلکه سرزمین‌های اسلامی، مراکز آموزشی ویژه کودکان وجود داشت؛ هر چند در اتفاقی نسبتاً نادر، شکل گرفتن مدارس عالی و محافل درس‌های پیشرفته علوم دینی، بر تأسیس چنین مکتبخانه‌هایی پیشی گرفته‌بود و در واقع، مشهد پیش از آنکه مجهز به مکتبخانه باشد، صاحب کرسی دانشگاهی شد.
ساختار مکتبخانه‌های دوره متقدم در آستان‌قدس رضوی، تفاوتی با ساختار رایج چنین اماکنی در سراسر ایران نداشته است. اطفال در گام نخست، فراگیری قرآن و احکام را آغاز می‌کردند و همزمان با حروف الفبا آشنا می‌شدند و در دوره‌های بعد، کتاب‌های سخت‌تر و با محتوای متنوع‌تر مانند «گلستان سعدی»، «عوامل» (عوامل المائه اثر شیخ عبدالقادر نحوی جرجانی/ قرن پنجم) و... به آن‌ها تدریس می‌شده است. ملاک پیشرفت تحصیلی در این مکتبخانه‌ها، مدت شاگردی نبوده، بلکه این امر را با کتابی که طفل از آن درس می‌گرفته تعیین می‌کردند. این رویکرد سبب می‌‌شده در صورت وجود استعداد، کودک به دلیل وجود قید و بندهای زمانی، از پیشرفت بازنماند و بر اساس استعداد و عدالت آموزشی، فرایند تعلیم و تربیتش پیش برود.

 نگاهی به یک سند قدیمی
قدیمی‌ترین سندی که در مرکز مدیریت اسناد سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان‌قدس رضوی درباره موضوع تأسیس مکتبخانه و تعلیم و تربیت اطفال وجود دارد، مربوط به محرم 1012ق / تیر 982ش (420 سال پیش) و دوره شاه عباس یکم صفوی است. این سند به مخارج ایتام و معلم مکتبخانه آستان‌قدس رضوی مربوط می‌شود؛ مکتبخانه‌ای که پس از برقراری آرامش در خراسان و دفع فتنه ازبکان توسط فرمانروای صفوی، همزمان با مرمت خرابی‌های ناشی از هجمه طایفه ازبک، گسترش صحن عتیق و طلا کردن بدنه گنبد روضه منوره، تأسیس شد. وجود این سند نشان می‌دهد تکاپوهای مربوط به امور خیریه که در این زمان و با توجه به عنایت ویژه صفویان به توسعه مشهد، شتابی مضاعف به خود گرفته‌بود، گستره وسیعی از فعالیت‌ها را شامل می‌شده و مقوله تعلیم و تربیت اطفال یتیم، به عنوان یک دغدغه مهم، در این تکاپوها به‌شدت مورد توجه قرار داشته است. تأکید بر اینکه مکتبخانه آستان‌قدس رضوی ویژه ایتام باشد، سبب می‌شود این‌گونه فرض کنیم که در مشهد آن زمان، مکتبخانه برای دیگر اطفال، یعنی کودکانی که از نعمت پدر و مادر برخوردار بودند، فراهم بوده است.

نکته‌های قابل تأمل در متن سند
شرح سند یاد شده که با شماره 22799 در گنجینه اسناد آستان‌قدس رضوی نگهداری می‌شود، پرداخت وجه به معلم مکتبخانه موسوم به «یارعلی» است. در حاشیه سند می‌خوانیم: «اعتراف نمود فضیلت‌پناه مولانا یارعلی معلم ایتام که مبلغ مذکور را اخذ نموده است که تسلیم جماعت ایتام مذکور نماید. [به معیّت] فضیلت‌پناه، حکیم محمدباقر شربتدار سرکار فیض‌آثار به تاریخ مذکور فی‌المتن». نکته جالب توجه درباره مکتبخانه و معلم آن در سندی که تصویر آن را می‌بینید، این است در میان 28طفلی که اسامی آن‌ها در متن آمده، برخی یتیم نیستند و نام پدرشان با قید «مرحوم» ذکر نشده‌‌است‌. دیگر اینکه بر اساس مندرجات سند، «محمدصالح» پسر «یارعلی» هم در مکتبخانه تحصیل می‌کند و بر اساس جدول تعیین شده، کمک هزینه تحصیلی می‌گیرد؛ هر چند این کمک هزینه -هزارو100 دینار- کفِ مبلغی است که در آن زمان به شاگردان مکتبخانه پرداخت می‌شد. قدیمی‌ترین گزارش مکتبخانه، چنان که گفتیم مربوط به امور مالی است و خطاب به متولی وقت، «قاضی سلطان حسینی» نوشته شده: «غرض از تحریرات سطور شرعیةالقواعد آن است که مبلغ شش تومان [و] هفتصد [و] چهل دینار رایج خراسان، از جمله وجود تصدّق نواب کامیاب اشرف اقدس که در وجه ایتام و معلم ایتام، حسب‌الحکم جهان‌مطاع آفتاب شعاع [مقرر شده] ... به وکیل معین نواب سیادت‌پناه اسلام ملاذی، ملجأ المساکین واصل جماعت مذکوره ذیل شد و این چند کلمه حسب القبض قلمی شد تا وقت حاجت به سند بوده‌باشد. تحریراً به تاریخ 27 شهر محرم‌الحرام سال 1012». (متن خوانده شده سند از کتاب «مکتبخانه‌ها و مدارس قدیم آستان‌قدس» اثر فاطمه جهان‌پور گرفته شده‌است).
 از متن سند می‌توان دریافت وجوه پرداخت شده، از محل صدقات شخص شاه‌عباس یکم تأمین می‌شده است. در مورد یارعلی، معلم مکتبخانه، نکته جالب توجهی وجود دارد و آن اینکه اسم وی در اسناد سال‌های بعد مکتبخانه ‌هم دیده می‌شود؛ اسناد مربوط به سال‌های 1014ق / 984ش و 1021ق / 991ش که به قول «فاطمه جهان‌پور» نشان‌دهنده افزایش دستمزد او و نیز اضافه شدن تعداد اطفال در مکتبخانه آستان‌قدس رضوی در این سال‌هاست. مکان مکتبخانه آستان‌قدس در این سند، دقیقاً معلوم نیست. می‌دانیم بعدها چنین مکتبخانه‌ای در یکی از حجره‌های صحن عتیق فعال بوده، اما در این زمان، این حجره‌ها هنوز ساخته نشده‌بودند. بنابراین به احتمال زیاد باید مکان مکتبخانه‌ را جایی در راسته بازار مشهد و نزدیک به مدارسی مانند «دو در» و «پریزاد» بدانیم؛ هر چند این، فقط یک فرض است و نیاز به بررسی بیشتر دارد.

خبرنگار: جواد نوائیان رودسری