در این باره با حجت‌الاسلام والمسلمین محمود ملکی‌راد، استاد حوزه و دانشگاه و مؤلف آثاری همچون «مهدویت و سبک زندگی اسلامی» و «نقش انتظار در تعالی خانواده» گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه مرور می‌شود.

منتظران در بُعد فردی باید به چه اخلاقی آراسته شوند که سبک زندگی‌شان امام زمانی و زمینه‌ساز ظهور شود؟
تهذیب و خودسازی از مهم‌ترین ویژگی‌های منتظران است. بدین معنا که آن‌ها دائم خود را ارزیابی كرده و تحت تربیت و نظارت امام و مقتدای خویش قرار ‌می‌دهند؛ همواره مواظب رفتار، كردار و گفتار خود هستند و روز به روز ارتباط خود را با امام(عج) تقویت می‌كنند و هر روز خود را در میزان سنجش قرار می‌دهند و به حساب اعمال خود می‌رسند.
ارتقای آمادگی روحی و اخلاقی خود و دیگران از دیگر جلوه‌های همت منتظران است و سبک زندگی‌ بر محور تهذیب نفس و خودسازی را در دستور کار خویش قرار داده‌اند. در روایت از امام عصر(عج) است که فرمودند: «هر یک از شما باید آنچه موجب دوستی ما می‌شود را پیشه خود سازد و از هر چه موجب خشم و ناخوشنودی ما می‌شود دوری كند، زیرا فرمان ما به یک‌باره و ناگهانی می‌رسد و در آن زمان توبه برای كسی سودی ندارد و پشیمانی از گناه، كسی را از كیفر ما نجات نمی‌بخشد». 
بنابر این روایت، چون امر ظهور ناگهانی است لازم است منتظران ظهور همواره خود را آماده نگه دارند و سبک زندگی را بر اساس آن تنظیم کنند تا هر زمان ظهور محقق شود بتوانند در صف یاری امام زمان(عج) قرار گیرند. 

در بُعد معنوی و روحی، سبک زندگی منتظرانه چه الزاماتی دارد؟
سبک زندگی منتظران، عابدانه است و با عشق، خدا را عبادت می‌کنند و مهم آنکه در این مسیر قصدشان تقرب و نزدیکی به خداست! آنان با عبادت و بندگی خدا، اراده و روحیه خود را تقویت می‌کنند و ارزش‌های اخلاقی را در وجود خود پرورش می‌دهند و در انتظار ظهور امام مهدی(عج) لحظه شماری می‌كنند. شاید برای همین است که پیامبر(ص) فرمودند: «بافضیلت‌ترین عبادت، انتظار فرج است».  
علاوه بر این، در روایات، منتظران، مخلصان حقیقی و شیعیان راستین معرفی شده‌اند که علاوه بر اخلاص در عبادت، در مواجهه با مشكلات و مجاهدت‌ها و اعمال، فقط رضای خدا را در نظر می‌گیرند. امام عسکری(ع) در سخنانی از یاران مخلص فرزند خود مهدی(عج) یاد كرده و ایشان را به وجود آن‌ها دلگرمی داده‌اند: «... دل‌هایشان از آلودگی نفاق و پلیدی شقاق پاكیزه است، دربرابر فرامین دینی فروتن و دل‌هایشان از كینه و دشمنی پیراسته است، رخسارشان برای پذیرش حق، آماده و سیمایشان با نور فضل و كمال آراسته بوده و آیین حق را می‌پرستند و از اهل حق پیروی می‌كنند». (کمال‌الدین و تمام النعمه، ج2، ص 449)

در بُعد اجتماعی، مهم‌ترین ویژگی اخلاقی جامعه منتظر که به تمدن‌سازی و منتهی شدن انتظارهای فرج به ظهور امام زمان(عج) کمک می‌کند، چیست؟
صبر، پایداری و استقامت از مهم‌ترین اوصاف اخلاقیِ موردنیاز منتظران امام زمان(عج) است. استقامت و پایداری رمز پیروزی در مواجهه با مصائب و مشكلات است. چنان‌که انبیا و اولیا در برخورد با سختی‌های راه هرگز شانه خالی نمی‌کردند و با افتادن در دل مشکلات، از آن‌ها برای رشد و تعالی خود بهره می‌بردند. منتظران ظهور امام زمان(عج) هم از این ویژگی برخوردار هستند و در سبک زندگی استقامت، صبر و پایداری در برابر مشکلات را نهادینه می‌کنند. رسول خدا(ص) در این باره فرمودند: «شما اصحاب من هستید، اما برادران من مردمی هستند كه در آخرالزمان می‌آیند؛ هر یک از ایشان بیش از كندن خار از درخت خاردار با دست خالی در شب تاریک یا نگهداری آتش سوزان در كف دست، در دینداری خدا استقامت و پایداری می‌ورزد».
منتظران چون هدف را می‌شناسند راه را پیدا كرده‌اند و به آن ایمان دارند در ولایت و دوستی امام زمان(عج) ثابت‌قدم‌ و پایدارند و مشكلات را برای رضای خدا و شوق دیدار و خدمت به امام عصر(عج) به جان می خرند.  از این رو در روایتی از رسول گرامی اسلام(ص) درباره این ویژگی منتظران آمده: «خوشا به حال صبركنندگان در غیبت امام(عج)، خوشا به حال متقین بر محبت او...».  

با توجه به آنکه اخلاق اجتماعی از مهم‌ترین عرصه‌های اخلاقی است و بی‌توجهی به آن عواقب سوء دارد، چه ابعاد دیگری در این عرصه اخلاقی باید پررنگ و تقویت شود تا سبک زندگی، منتظرانه و زمینه‌ساز ظهور شود؟
تعهد و مسئولیت‌شناسی یکی دیگر از مهم‌ترین ویژگی‌های اخلاقی منتظران است، یعنی آن‌ها علاوه بر خودسازی، نسبت به دیگران هم احساس مسؤلیت دارند و با تبلیغ دین و اصلاح دیگران، درصدد زمینه‌سازی برای ظهور برمی‌آیند و با دعوت مردم به معارف مهدوی، روح نشاط و امید را در آنان تزریق می‌کنند. در روایت امام سجاد(ع) در این باره است که فرمودند: «مردم زمان غیبت مهدی(عج) كه معتقد به امامت او هستند و در انتظار ظهور او به سر می‌برند، بافضیلت‌‌ترین مردم همه زمان‌ها هستند... آنان حقیقتاً افراد بااخلاص و شیعیان صادق ما هستند؛ آنان به‌صورت سری و علنی مردم را به دین الهی دعوت می‌کنند» (کمال‌الدین و تمام النعمه، ج1، ص320). بنابر این روایت، تعهد و مسئولیت‌‌شناسی منتظران موجب می‌شود دیگران را نیز به دین الهی دعوت کنند، همان‌طور که در روایت پیامبر(ص) نیز به این ویژگی آنان اشاره شده و می‌فرمایند: «آنان در اطاعت از امامشان كوشایند... مثل آن‌ها در زمین مثل مشک است كه بوی خوشش پراكنده می‌شود و هرگز متغیر نمی‌شود و مثل آن‌ها در آسمان مثل ماه است كه نورش هرگز خاموش نمی‌شود». (کمال‌الدین و تمام النعمه، ج1، ص268). پراکنده شدن بوی خوش از سوی منتظران کنایه از تأثیرگذاری آنان در جامعه است که با تعهد و مسئولیت‌شناسی محقق می‌شود.

برای آنکه سبک زندگی منتظران در فرج مؤثر و آراسته به این صفات شود، چه باید کنیم؟
فردی که به امام زمان(عج) باور دارد و در انتظار ظهور آن ‌حضرت(عج) است، حتماً در انجام واجبات و ترک محرمات پایبندی بیشتر و برای انجام عبادات احساس مسئولیت بسیار دارد و از این رو فضائل اخلاقی را در خود تقویت و تثبیت و رذائل اخلاقی را از وجود خود دور می‌کند. مهم‌ترین راهکار در این زمینه این است ‌که افراد با فهرست کردن فضائل و رذائل اخلاقی هر چند وقت یک‌بار خود را با آن صفات مقایسه کنند و برای مثال ببینند در رفتار فردی، خانوادگی و اجتماعی به کدام صفت اخلاقی در محدوده فضائل نزدیک شده و یا چه رذیله‌ای را انجام داده‌اند!
با ایجاد و تقویت این صفات در خود است که می‌توان زندگی به سبک انتظار را تمرین و آن را به اخلاق و معنویتی آراسته کرد که لازمه تمدن‌سازی و زمینه‌سازی برای ظهور خورشید ولایت عظمی(عج) است.

خبرنگار: آمنه مستقیمی