وزیری که خیر بود

آشنایی با زندگی و خدمات امیر علیشیر نوایی

وزیری که خیر بود

با نگاهی به گذشته، با اشخاص برجسته‌ای آشنا می‌شویم که در میان همه افتخاراتشان، محبت به امام رضا(ع) و ارادت به آستان قدس برجسته است. افراد بزرگی که به مناسبت همین ارادت، کارهای ماندگاری انجام داده و نامشان در تاریخ ثبت شده است. امیر علیشیر نوایی، وزیر ادیب دوره تیموری یکی از این اشخاص است.


دوستی با برکت
علیشیر 17رمضان 884 هجری قمری در هرات به دنیا آمد. مادرش از همان کودکی آرزوهای بزرگی برای او داشت، به همین خاطر او را پس از فراگیری تحصیلات اولیه نزد پدرش، به سمرقند برد. علیشیر در سمرقند هم‌درس و هم‌مدرسه‌ای سلطان حسین میرزا بود. به روایت تاریخ، دوستی این دو نفر از همین‌جا آغاز شد؛ دوستی‌ای که در آینده سبب شکل‌گیری خدمات ویژه‌ای در حوزه فرهنگ و هنر در دوره تیموریان شد. 

وزیری که بانی خیر شد
علیشیر نوایی علاقه زیادی به تحصیل معارف داشت، برای همین به جز سمرقند به شهرهای دیگری هم سفر کرد و مدتی هم به همین دلیل در فقر و تنگدستی روزگار می‌گذراند تا اینکه سلطان حسین میرزا در هرات به سلطنت نشست و دوست دیرینش را به سمرقند دعوت کرد. سلطان حسین میرزا اعتماد ویژه‌ای به علیشیر داشت. او در ابتدا سمت مهرداری و کمی بعد وزارت خود را به او سپرد. علیشیر نوایی که حالا امیرعلیشیر نوایی خوانده می‌شد، از این فرصت بدست آمده کمال استفاده را کرد و در مدت وزارتش بانی مراکز خیریه فراوانی در خراسان و ماوراءالنهر شد. در تاریخ هرگاه یکی از اهل علم و ادب وارد حکومت شده و قدرتی در اختیار داشته، از آن قدرت برای گسترش فرهنگ و آبادانی سرزمین‌ها استفاده کرده است. امیرعلیشیر هم از این قاعده مستثنا نبود. او که خود شاعر، منتقد اجتماعی، مترجم، تذکره‌نویس و عارف بود، حامی هنرمندان هم‌عصر خود شد. مولانا کمال‌الدین شاه حسین کافی (شاعر)، خواجه میرک (نقاش و خطاط)، خواجه عمادالدین معروف به مولانازاده، خواجه آصفی، استاد کمال‌الدین (نقاش) و... تحت حمایت امیرعلیشیر بوده‌اند.

خدماتی چندجانبه 
امیر علیشیر علاوه بر مقام علمی و تألیفات بسیاری که داشت، شخصی خیر و نیکوکار بود. امیرعلیشیر نوایی را باید پس از گوهرشادخاتون، دومین احیاگر و توسعه دهنده شهر مشهد بدانیم. او عاشق این شهر مقدس بود و گویا سالانه چندماه در آن اقامت می‌کرد و ضمن عبادت و خلوت در روضه منوره، به اداره امور کشور نیز اشتغال داشت. احتمالاً در همین ایام فعالیت‌های عمرانی مشهد را توسعه داد و بر کیفیت زندگی مردم این شهر بسیار افزود. خدمات فرهنگی امیرعلیشیر نوایی در ایران و به‌ویژه مشهد مقدس و آستان قدس رضوی چشمگیر است. بیشتر مردم خراسان این شخصیت را به دلیل فعالیت‌های عام‌المنفعه‌ای که در راه عمران و آبادی شهرهای ایران انجام داده، می‌شناسند که ترمیمِ ورودی حرم مطهر امام رضا(ع) و مناره‌های آن یکی از آن‌هاست. امیرعلیشیر در ضلع شمالی روضه منوره سنگ بنای صحنی را گذاشت که بعد‌ها در دوره صفوی مساحتش چهار برابر شد و به صحن عتیق شهرت یافت. از دیگر کارهای عمرانی او می‌توان به آب نهر خیابان مشهد که از چشمه گیلاس تا صحن عتیق کشیده شده و به اماکن متبرکه آب‌رسانی می‌کرده، اشاره کرد. 
غیاث الدین خواندمیر در کتاب «مکارم الاخلاق» (تصحیح محمداکبر عشیق) از ساخت «غلورخانه» به کوشش امیرعلیشیر نوایی سخن به میان آورده است؛ «غلور» آشی ویژه و مخصوص خراسان بود که در اطعام‌های عمومی از آن استفاده می‌شد و به همین دلیل مراکزی را که در آن‌ها علی الدوام اطعام برقرار بود  یا آنکه آشپزخانه‌ای عمومی به شمار می‌رفت، با نام غلورخانه می‌شناختند. امیرعلیشیر در مدت حضورش در مشهد غلورخانه‌ای بنا کرد تا بانی اطعام فقرا و نیازمندان باشد و به این ترتیب، باید او را یکی از بنیان گذاران «مهمانسرای حضرتی» بدانیم که شهرت غذای متبرکش جهانی است.
سلطان محمد فخری هراتی در مقدمه ترجمه کتاب «تذکره مجالس النفائس» آثار عمرانی امیرعلیشیر را بیش از ۳۷۰ بنا می‌داند. امیرعلیشیر نوایی بانی تعمیر و مرمت بسیاری از آثار تاریخی همچون مقبره عطار در نیشابور و نیز ساختن بسیاری از کاروانسراها در استان خراسان بود. اکنون هم اگر مسافران اندکی کنجکاو باشند، با نام بانی آن، امیر علیشیر نوایی آشنا خواهند شد. همچنین بقعه قاسم‌الانوار در قریه لنگر، بند طرق، رباط سنگ‌بست و رباط دیزآباد به همت امیر‌علیشیر نوایی ساخته شده است. او در ساختن مدارس و مراکز علمی نیز کوشا بود. در اینجا به مشهورترین آن‌ها اشاره می‌کنیم: مدرسه اخلاصیه، مدرسه شفاییه، نظامیه هرات، مدارس خسرویه در مرو.

سیاستمداری که ادیب بود
امیر‌علیشیر با وجود این مشاغل، از مطالعات علمی و تألیفات مختلف دست برنداشت و مجلس او محل رفت‌وآمد علما و فضلای آن روزگار بود. او پس از مدتی از امور دولتی کنار کشید و با عبدالرحمان جامی مصاحب شد و درویشی را بر همه امور ترجیح داد. او در عین دوری از کار دیوانی مورد توجه سلطان حسین بوده و شاهزادگان موظف به استفاده از مجالس او بودند. امیرعلیشیر نوایی مفسر قرآن بود، ازجمله دیگر کارهای منحصربه‌فرد «رساله وقفیه» نوایی است که به دست خودش نگارش یافته و در آن بسیاری از مسائل مربوط به وقف را بیان کرده و توضیح داده است. 

خاموشی در هرات
امیرعلیشیر نوایی صبح روز یکشنبه 11 جمادی‌الثانی سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت و در اخلاصیه که خودش ساخته بود، واقع در جوار آرامگاه گوهرشاد بیگم در منطقه خیابان هرات به خاک سپرده شد. گرچه امیرعلیشیر در هرات دفن شد اما ظاهراً در چهار مکان برای خود مقبره ساخته بوده که یکی از آن‌ها در حرم مطهر امام رضا(ع) بوده است. خانه محل اقامت امیرعلیشیر در مشهد دیوار به دیوار حرم مطهر رضوی بود که پس از مرگش در زمره موقوفات این مکان مقدس قرار گرفت.

برچسب ها :
ارسال دیدگاه