این علم‌علم‌گفتن‌ها ما را عالم نمی‌کند

بازنشر گفت‌وگوی 10سال پیش قدس با زنده‌یاد  دکتر کریم مجتهدی

این علم‌علم‌گفتن‌ها ما را عالم نمی‌کند

دکتر «کریم مجتهدی» از استادان بنام فلسفه و از چهره‌های ماندگار ایران پس از یک دوره بیماری دوشنبه ۲۵ دی‌ماه درگذشت. وی استاد بازنشسته گروه فلسفه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و دانش‌آموخته فلسفه از دانشگاه سوربن پاریس در مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری بود.


​​​​​​​ مجتهدی پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود را زیر نظر یکی از بزرگ‌ترین فلاسفه قرن بیستم، ژان وال با عنوان بررسی تحلیل استعلایی کانت و رساله دکترای خود را با مشاوره هانری کربن نگاشت. این استاد بنام، نویسنده کتاب‌های مرجع فلسفی مانند «فلسفه و تجدد»، «دکارت و فلسفه او»، «فلسفه در قرون وسطی» و…است که در ۶ دهه فعالیت فکری، با آثار و کوشش‌های علمی خود، سهم بزرگی در تاریخ اندیشه معاصر ایران داشت. به مناسبت درگذشت این استاد فقید، مصاحبه آبان‌ماه ۱۳۹۲ روزنامه قدس با وی را بازنشر می‌کنیم. روحش شاد و یادش گرامی باد. 

آقای دکتر چرا به تحول در علوم انسانی نیاز داریم؟
اولاً وقتی از علوم انسانی صحبت می‌کنیم، مقصود ریشه‌ها و تمامی اشکال‌ اصلی، معقول و سنتی آن - که بسیار قدیمی است- مدنظر است، اما ظاهراً می‌گویند، این علوم در قرن هجدهم شکل گرفته و نام علوم انسانی از قرن‌های 19 و 20 به وجود آمده و جدید است؛ یعنی در واقع این علوم از علوم تجربی نیز 
قدیمی‌تر است.
 مثلاً تاریخ قدمت فوق‌العاده‌ای دارد و در سوابق تاریخ‌نگاری در یونان باستان و وجود وقایع‌نگاران مصر باستان و ایران این موضوع را ثابت می‌کند، یا علم النفس و یا روان‌شناسی ریشه‌ای قدیمی دارد.
علوم انسانی به صورتی که رایج شده و امروزه از آن بحث می‌شود به عنوان رشته‌ای تلقی می‌شود که به‌تازگی به وجود آمده و ریشه ندارد و به‌ویژه از قرن 18 دوره منورالفکری غرب شکل گرفته و یکی از مصادیق آن جامعه‌شناسی آگوست کنت یا روان‌کاوی فروید است. ما در حال حاضر درباره صورت جدیدی از علوم انسانی بحث می‌کنیم که خاص غرب و از مقتضیات و ضروریات اجتماعی و اقتصادی جامعه غربی ناشی شده و وقتی به عینه به کشورهایی مثل کشور ما منتقل شده‌اند، وسایل و آلات جدیدی بوده‌اند که به داده‌های آماری نیاز داشته‌اند.
ما خودمان پیش از اینکه با مفهوم علوم انسانی آشنا شویم، محققان بزرگی در ایران داشته‌ایم، مثلاً تاریخ جوینی را نوشته‌ایم اما آن‌ها را پوشش نمی‌دهیم یا علمی از ابن‌سینا و یا فارابی باقی مانده که از قدیم داشته‌ایم و برایمان اهمیت داشته است. آنچه مسلم است، این است علوم انسانی به نحوی که در ایران مورد استفاده قرار گرفته است، باید مورد آسیب‌شناسی قرار گیرد. در ایران از علوم انسانی به عنوان ادوات و در مخالفت با فرهنگ بومی خود استفاده کرده‌ایم. روان‌شناسی جدید متکی به انکار نفس و انکار جوهریت نفس است. روش تحقیق در رفتار انسان مطابق با نیازهای اقتصادی و اجتماعی غرب بوده است و در واقع ما نیازمند شناخت آن‌ها هستیم، نه آنکه خود این شناخت را در اختیار داشته باشیم و از نتایج آن برخوردار باشیم. باور کنیم که مورخان ما پیش از وقایع‌نگاران غربی هستند.

پس چرا با وجود جایگاه تاریخی ما که به آن اشاره کردید، باز هم تابع محض علوم انسانی آن‌ها بوده‌ایم؟
ما به تجددخواهی نیاز داریم و چاره‌ای جز این نداریم. باید سعی کنیم خود را با شرایط زمانه وفق دهیم، اما این تجددخواهی به درستی انجام نگرفته و به صورت کاذب تحقق یافته است.

پس علوم سنتی ما کارایی لازم را دارند؟
باید به‌روز شوند و در مورد آن‌ها تجدیدنظر صورت گیرد.

چطور؟
ابتدا باید روی آن‌ها مطالعه شود. شما تعدادی از دانشگاهیان را بیاورید و ببینید از علم النفس ابن‌سینا چه می‌دانند. شرط اول این است که مطالعه کنند و متخصص داشته باشیم. متخصصان ما باید امکانات این علوم سنتی را فراهم کنند. وقتی چنین متخصصی را ندارید، چگونه می‌توانید آن‌ها را به‌روز کنید. یکی از وظایف دانشگاه تلاش برای دست یافتن به ریشه‌های علمی این مملکت است. شما اصلاً اجازه مطالعه روی ریشه‌های علمی کشور را نمی‌دهید، با این وضعیت چگونه می‌خواهید از آن بهره‌برداری کنید؟

تنها در حوزه علوم انسانی این‌گونه رفتار کرده‌ایم یا در سایر علوم نیز به این غفلت دچار شده‌ایم؟
روح حاکم به سوی نوعی سطحی‌انگاری حرکت می‌کند، آن هم نه‌تنها درخصوص علوم انسانی بلکه در مورد علوم طبیعی نیز این‌گونه است. به گونه‌ای تظاهر به علم می‌کنیم و در مورد علوم جدید فکر نمی‌کنیم، چون درباره ریشه‌های علمی خود هم فکر نکرده‌ایم. من همه چیز را منفی نمی‌دانم، ولی معتقدم باید بصیرت داشت و ریشه‌ها را به درستی شناخت. من نمی‌گویم هر چه به ما و گذشته ما تعلق دارد درست است، اما معتقدم بدون شناخت امکانات بومی و ملی خودمان، از فهم علوم غربی هم عاجز مانده‌ایم.

محصول کار پژوهشگاه‌های ما در حوزه علوم انسانی چقدر کاربردی است؟
به آن اندازه که لازم است کاربردی نشده‌اند، برای آنکه از حیث نظری هم معمولاً درست کار نکرده‌ایم.اولویت دادن به عمل جدی گرفته نمی‌شود. علمی که نتیجه عملی نداشته باشد، باطل است. علم باید به عمل منجر شود. اصلاً به این موضوع فکر کرده‌اید، عملی که مبتنی بر علم نباشد، چقدر خطرناک است؛ اگر قبول می‌کنید که علم بدون عمل فایده ندارد و به درد نمی‌خورد، باید قبول کنید که عمل بدون علم چقدر خطرناک است. وقتی آن نظرها به درستی مطالعه نمی‌شود و آن علوم به‌طور دقیق مورد بررسی قرار نمی‌گیرد و نتیجه آنی از آن گرفته می‌شود و تنها به صورت سطحی به اسم علم از آن صحبت می‌کنیم، نتیجه‌اش همین است که می‌بینید. این علم، علم گفتن‌ها ما را عالم نمی‌کند. همه ما از علم صحبت می‌کنیم؛ خود من بیش از همه می‌گویم، اما آیا این علم و علم گفتن‌های لفظی‌مان منجر به شناخت علوم می‌شود؟ ممکن است منجر به کسب مقام و شهرت برای فرد شود، ولی خدمتی را در پی ندارد. ما واقعاً در این خصوص خیلی کار باقی‌مانده داریم.

موضوع کاربردی کردن چگونه ممکن است؟
وقتی نظر ندارید، چگونه می‌توانید نظر غلطی را کاربردی کنید؟

یعنی می‌گویید نظریه پرداز این علوم را نداریم؟
نظریه پرداز عمیق نداریم. نظریه‌پردازی که مسائل را واقعاً و نه به صورت شعاری ببیند، نداریم. من معلم فلسفه هستم. دانشجوی فلسفه به من می‌گوید، من از بدِ حادثه به این کلاس آمده‌ام، فلسفه به چه درد من می‌خورد. می‌دانید این حرف یعنی چه؟ یعنی تفکر به چه درد ما می‌خورد. هیچ فکر کرده‌اید، موجودی انسانی که تفکر را کنار می‌گذارد، چه می‌کند؛ اینکه شایعه‌ای در جامعه پخش شده و مانع آن می‌شود که مسائل پیرامون خود را به‌طور عمیق و درست ببینیم. اصلاً اصل مطلب طرح مطالب به صورت صحیح است. 
وقتی مسائل را به طور صحیح مطرح نمی‌کنیم، چگونه می‌خواهیم آن‌ها را حل کنیم؟ ما مسائل کاری خود را و نه مسائل فرهنگی خود را طرح می‌کنیم. باید با احترام به علوم انسانی و بدون سطحی‌نگری و بدون نتیجه‌گیری عجولانه برای شهرت‌طلبی مسائل آن را طرح کرد. وقتی مسائل این علوم به‌درستی طرح شد، درباره آن با یکدیگر صحبت کنیم. به نظر من به یک معنا علوم انسانی به ایران نیامده است. اسم این علوم در ایران است و آن پژوهشی که لازم است بدون تظاهر انجام شود، وجود ندارد.
سرجان ملکم در یادداشت‌هایش می‌نویسد: وقتی در دوره عباس‌میرزا جنگی با روس‌ها شکل گرفت در اصفهان به کارگاهی توپ‌سازی رفتیم.
 ایرانی اگر توپ داشت، می‌توانست از خود دفاع کند. ما وارد کارگاه که شدیم، دیدیم تعدادی از توپ‌ها به گوشه‌ای پرت شده است. به آن‌ها گفتم شما که می‌دانید ما در چه شرایطی کار می‌کنیم، چرا این توپ‌ها این گونه است. گفتند افرادی که این توپ‌ها را سفارش می‌دهند فقط می‌گویند عجله کنید، زودتر کار را تمام کنید. توپ هنوز به قالب نرفته می‌خواهند از آن استفاده کنند. این تعجیل حماقت است، یعنی مسئله را نمی‌بینند. این‌ها را یا مطرح می‌کنید یا هیچ. اگر هیچ که تظاهر است. مثل اینکه هر کسی چیزی می‌گوید و من هم چیزی برای خودم می‌گویم، ولی اگر واقعاً خادم این مملکت هستید، این مسائل را مطرح کنید، مسائل را به درستی ببینید و بعد اولویت را به عمل بدهید. کاربرد نادرست خطرناک است و مانع از تحقیق و ادامه کار می‌شود، ولی عملی که مبتنی بر دقت و تفکر است، نتیجه می‌دهد. برای محقق باید مسئله وجدان مطرح باشد. نمی‌خواهیم که تجارت کنیم. اگر خادم این مملکت هستیم، درست کار کنیم و حتی به ضعف خود اعتراف و آسیب‌شناسی درست کنیم. اما تعریف آسیب‌شناسی امروز این‌گونه است که کسی می‌خواهد مقام کسی را بگیرد به او فحش و ناسزا می‌دهد. این آسیب‌شناسی نیست؛ رقابت بچگانه است. آسیب‌شناسی وقتی درست است که شما به عمق مسئله پی ببرید.

خبرنگار: جواد صبوحی

برچسب ها :
ارسال دیدگاه