در برخی روایات آمده امام رضا(ع) هنگام صبح پس از سلام نماز، در جایگاه نماز می‌نشست و به تسبیح، حمد و تکبیر و تهلیل خدا مشغول می‌شد و به پیامبر و آل او صلوات می‌فرستاد تا اینکه خورشید طلوع می‌کرد. رجاء بن ابی ضحاک نیز در این زمینه می‌گوید: امام رضا(ع) دعاهایش را با صلوات فرستادن بر محمد و خاندان او آغاز می‌کرد و در نماز و غیر آن زیاد صلوات می‌فرستاد.
۴۰ چهارشنبه را میهمان کلمات گهربار و حیات‌بخش حضرت علی بن موسی‌الرضا(ع) هستیم و همراه خوانندگان، شرح یک حدیث رضوی را در گفت‌وگو با اساتید حوزه و دانشگاه بررسی خواهیم کرد. شرح حدیث این هفته را محضر استاد و پژوهشگر حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدجواد مسلمی هستیم تا از جام معرفت کلمات رضوی، جان تشنه خويش را سيراب کنيم.

یکی از توصیه‌های همیشگی اهل‌بیت(ع) به‌ویژه امام رضا(ع) فرستادن صلوات بر پیامبر و خاندان او است. نقش این عمل در رساندن انسان به سعادت ابدی چیست؟
بر اساس آیات و روایات، ارزش هر انسانی به اندازه تقوای او است و مرتبه نخستین تقوا، انجام واجبات و ترک گناهان است. در احادیث معصومین(ع)، راهکارهایی نیز برای ترک گناه و حذف آثار آن از زندگی ذکر شده است. در روایتی زیبا و راه‌گشا که در جلد یک عیون الاخبارالرضا(ع) آمده، حضرت رضا(ع) می‌فرماید:«مَن لَم یقدِر عَلَی ما یُکَفّر بِهِ ذُنُوبه فلیُکثر مِنَ الصّلواتِ عَلَی محَمّدٍ وآلِهِ فَانّها تَهدِم الذّنوبَ هَدماً» یعنی هر که توان ندارد گناهان خویش را جبران کند، پس بسیار بر محمد و خاندانش صلوات فرستد، چرا که موجب نابودی گناهان می‌شود. در قرآن کریم، خداوند و ملائکه نیز از صلوات فرستانندگان بر پیامبر و اهل‌بیت طاهرین آن حضرت(ع) معرفی شده‌اند و به مؤمنان دستور داده‌ شده آن‌ها هم در زمره صلوات فرستانندگان بر آن حضرت در آیند، آنجا که فرموده است: «اِن الله و مَلائکَتَهُ یصَلّونَ علی النّبیّ یا ایّها الّذین آمَنُوا صلوا عَلَیه وسَلّموا تَسلیماً»؛ همانا خداوند و فرشتگان بر پیامبر درود می‌فرستند. ‌ای ایمان‌آورندگان! شما نیز بر او درود و سلام بفرستید.

آیا صلوات ‌فرستادن در راستای توبه است؟
باید توجه داشت در زبان عربی واژه «ذنب» فقط به گناهی که شخص مرتکب آن شده اطلاق نمی‌شود، چرا که معادل گناه، کلمه «اِثم» است. در لغت عرب، هر چه به انسان بچسبد را «ذنب» می‌گویند مانند غیبت، تهمت و شایعات دیگران و گناه را نیز چون همراه انسان می‌شود «ذنب» می‌گویند.
این گناهان باید در همین دنیا پاک شوند؛ اما راهش چیست؟ یکی استغفار و توبه است و دیگری «صلوات» که محوکننده گناهان است، چرا که صلوات بر پیامبر و آل او به نوعی اتصال و ارتباط با ایشان و همچنین خدای ایشان است و بدیهی است اتصال به یک «طاهرِ مطهر» آدمی را طاهر و پاک می‌سازد؛ مثل آلوده‌ای که وارد آب دریا شود و این «صلوات» سبب چنین اتصالی می‌شود.
در زیارت جامعه‌ کبیره هم می‌خوانیم: «وَجَعَلَ صَلَواتِنا عَلَیکُم وما خَصَّنا لانفُسنا وتَزکیَةً لَنَا وکَفّارةً لِذنوُبناَ» خداوند صلوات ما بر شما و ولایت شما اهل بیت را که به ما اختصاص داده است موجب نیکویی خلقت ما و طهارت و پاکی جان‌های ما و کفاره‌ گناهان ما قرار داد.
گر معصیتی نموده، کردی گنهی/ گر نیست تو را مال که کفاره دهی/ بسیار درود بر محمد بفرست/ تا عاقبت از عقوبتِ بد برهی.

اینکه در روایات داریم صلوات ناقص یا بترا نفرستید، منظور چیست؟
در روایات متعددی از رسول خدا(ص) آمده که فرمودند: بر من صلوات ناقص نفرستید. اصحاب پرسیدند: ‌ای رسول خدا! صلوات ناقص چیست؟ فرمود: نگویید اللهم صل علی محمد، بلکه بگویید: «اللّهم صلّ علی محمّد و آل محمّد».
در همین زمینه امام رضا(ع) یک‌بار در جلسه‌ای که در حضور مأمون برگزار شده بود خطاب به حاضران فرمودند: برخی از اصحاب به محضر رسول خدا(ص) عرض کردند: یا رسول‌الله! معنای تسليم نسبت به شما را دانستيم که اطاعت محض از شما در تمام برنامه‌های زندگی است، ولی كيفيت صلوات بر شما را نمی‌‏دانيم، رسول خدا(ص) فرمود: بگویيد «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ وَ بارَكْتَ عَلی ابْراهيمَ وَ آلِ ابْراهيمَ انَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ».
سپس امام رضا(ع) در ادامه فرمود:‌ ای مردم! آیا میان شما در زمينه صلوات بر پیامبر خدا و آل او اختلافی است؟ مأمون گفت: اين حقيقتی است كه اصلاً در آن اختلافی نيست و امت اسلام بر ضرورت اين صلوات اجماع دارند، اما ‌ای فرزند رسول خدا برای صلوات بر آل، غير از اين روايت، دليل واضح و روشنی از قرآن مجيد داريد؟ امام(ع) فرمود: آری، از قول خداوند كه در قرآن می‏‌فرمايد: «يس، وَالقُرَآنِ الْحَكيمِ، انَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلين، عَلی صِراطٍ مُسْتَقيمٍ» سپس حضرت پرسید: بگویید منظور از «يس» كيست؟ دانشمندان مجلس مأمون گفتند: به‌طور قطع و بدون شک منظور از يس، حضرت محمد(ص) است و هیچ کسی از امت اسلام در اين مسئله ترديدی ندارد.
حضرت(ع) فرمود: خداوند به پیامبرش حضرت محمد(ص) و آل محمد(ع) عنايتی كرده كه هیچ کس جز با نور عقل و خرد به حقیقت و ذات آن نمی‌‏رسد. خداوند در قرآن به كسی جز انبيا سلام نكرده و در اين زمينه فرموده: «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمينَ» و «سَلامٌ عَلی ابْراهيمَ» و «سَلامٌ عَلی مُوسی‏ وَ هارُونَ» ولی هیچ‌گاه نفرموده: «سَلامٌ عَلی آلِ نوحٍ وَ سَلامٌ عَلی آلِ ابراهيمَ وَ سَلامٌ عَلی آلِ موسی وَ هارُونَ» اما فقط در مورد یس و آل او فرموده: «سَلامٌ عَلی آل يس» و «آل یس» يعنی آل محمد(ع).

از دیگر فایده‌های صلوات برای مخاطبان ما بگویید.
مؤمنان در حقیقت با دعا و صلوات بر پیامبر(ص) و آل او(ع)، دریای مواج و متلاطم رحمت واسعه حق را به جوش و خروش درمی‌آورند و به این وسیله، زمینه‌های قرب هرچه بیشتر آن حضرت به حق‌تعالی و انعکاس اثر آن قرب در خود، بلکه در همه پدیده‌ها را فراهم می‌آورند، چنان‌که با انداختن سنگ به داخل یک استخرِ لبریز از آب، امواج آب از کانون برخورد آن سنگ به صورت پی‌درپی بر سطح آب ظاهر می‌شود و گستره آن، همه فضای روی آب را فرا می‌گیرد و حتی از کناره استخر نیز سرریز می‌شود.
در روایتی پر معنا از پیامبر اکرم(ص) آمده: «مَنْ صَلَّی عَلَیَّ کُلَّ یُومٍ ثَلاثَ مَرّاتٍ وَفِی کُلِّ لَیْلَة ثَلاثَ مَرّاتٍ حُبّاً لِی وَشُوقَاً إلِیَّ کانَ حَقّاً عَلی اللهِ عَزَّ وَجَلَّ أنْ یَغْفِرَ لَه ذُنُوبَه تِلکَ اللیلة وَذلکَ الیومَ» یعنی هر که از روی دوستی به من، هر روز سه مرتبه و هر شب سه مرتبه صلوات فرستد، خداوند بر خود لازم کرده از گناهان آن شب و روز او در گذرد.
همچنین می‌توان به رفع کدورت و نفاق از دل‌ها، به عنوان یکی دیگر از ثمرات «صلوات» اشاره کرد؛ چرا که امام صادق(ع) از قول جدشان رسول خدا(ص) می‌فرماید: «إِرْفَعوا أَصْواتِکم بِالصَّلاةِ عَلَیَّ فَأنَّها تَذْهَبُ بالنِّفاق» صداهای خود را به ذکر صلوات بر من بالا ببرید، چرا که چنین صلواتی زنگار نفاق و دورویی را از آینه دل انسان پاک می‌کند. از امام محمدباقر(ع) نیز روایت شده: «اَثقَلُ ما یوضَعُ فی المیزَانِ یَومَ القیامَةِ الصّلاةَ عَلَی مُحَمدٍ وَعَلَی آَهلِ بَیتِهِ» یعنی سنگین‌ترین چیزی که در روز قیامت بر‌کفه‌ ترازوی محاسبه قرار داده می‌شود صلوات بر پیامبر و خاندان او است.
در پایان برای حسن ختام این گفت‌وگو روایت دیگری از وجود نازنین حضرت رضا(ع) که پرده از فضیلت بالای ذکر شریف صلوات و جامعیت این ذکر نسبت به دیگر اذکار برمی‌‌دارد، عرض کنم: «الصَّلاةُ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ تَعْدِلُ عِنْدَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ التَّسْبيحَ و التَّهْليلَ وَ التَّكْبيرَ» یعنی صلوات بر محمد و آل محمد، در پيشگاه خدای عزوجل برابر با اذکار سبحان الله و لا اله الا الله و الله‌اکبر است. چه خوب است همه، مقید به این ذکر شریف شده و خود را از آثار و فواید دنیوی و اخروی آن بی‌بهره نسازیم.

خبرنگار: مریم احمدی شیروان