در این گزارش، فرصت بررسی تک‌تک این آثار وجود ندارد ولی قرار گرفتن در آستانه ایام شهادت حضرت زهرا(س)، بهانه خوبی است تا به کتاب «فدک در تاریخ» شهید صدر بپردازیم، اثری که جلوه‌ای از نبوغ این شهید را در تحلیل یک رویداد سیاسی- تاریخی مهم در مقطعی حساس از تاریخ اسلام پیش چشم ما قرار می‌دهد.

نوشتن یک تحلیل سنگین تاریخی در 13سالگی
تکیه بر مسئله نبوغ نویسنده در معرفی این کتاب به این جهت است که با مطالعه این کتاب، تصور اینکه فردی بتواند آن را در اوان نوجوانی یعنی 13سالگی‌ بنویسد، جز با پذیرش نابغه و استثنایی بودنش غیرممکن است. بله، سیدمحمدباقر صدر این پژوهش را در 13سالگی به انجام رسانده و به گفته خودش، مجموعه مطالب تدارک دیده‌اش در همین سنین برای سخنرانی مذهبی‌اش بوده است.  
با پیش رفتن در مطالعه کتاب و توجه به عمق مباحث تاریخی، فقهی و فلسفی، به خوبی ابعاد احاطه علمی و میزان نبوغ شهید صدر بر خواننده نمایان می‌شود. مسئله‌ای که پیش‌تر بزرگانی چون علامه شرف‌الدین نیز به آن اذعان کرده بودند. فرزند علامه نقل می‌کند علامه سیدعبدالحسین شرف‌الدین همین که کار مطالعه کتاب به اتمام می‌رسد و می‌خواهد آن را ببندد، درباره نویسنده اثر یعنی سیدمحمدباقر صدر می‌گوید: «اشهد بالله انه مجتهد؛ به خدا سوگند او مجتهد است!» و باز نکته جالب‌تر اینکه صدرِ نوجوان نوشته‌هایش درباره ماجرای فدک را در تعطیلات یک‌ماهه حوزه نجف می‌نویسد. 

ابتکارات روش شهید صدر برای اثبات دیدگاه شیعه درباره فدک 
از بحث نبوغ نویسنده که بگذریم، خود کتاب حائز چه ویژگی‌هایی است که این نبوغ را نمایندگی می‌کند؟ برای فهم ابتکارات و خلاقیت‌های به کار رفته در این کتاب، در تمام لحظات نباید دشواری زمینه و بستر این خلاقیت‌ها یعنی ماجرای فدک به عنوان یکی از پیچیده‌ترین ماجراهای تاریخ اسلام را فراموش کرد. ابتکارات شهید صدر در روایت این ماجرا سبب شده کتابش به اذعان هر خواننده منصفی یک الگوی بحث و پژوهشی تقریبی درباره مسائل اختلافی میان مذاهب اسلامی قلمداد شود. به تعبیری هر چند سید محمدباقر صدر در این کتاب به اثبات باورهای شیعیان درباره مسئله فدک می‌پردازد ولی تلاش می‌کند روشی را به کار بگیرد که در عین پذیرش سایر مذاهب از ادبیات مورد پسند آن‌ها نیز بهره ببرد. این کار نیز در واقع با این هدف صورت می‌گیرد که غبار حاصل از حساسیت‌های غیراصیل، جلو دیدن مسائل اصلی را نگیرد و مانعی از این نظر به وجود نیاید.   
شهید صدر پیش از تحلیلش از این ماجرا، از دو شیوه رفتن به سراغ تاریخ می‌گوید. در اولی پژوهشگر تاریخ با الهام از احساسات و عواطفی که میراث برده و در پرتو این الهامات، تاریخ نسل‌های پیشین خود را شکل می‌دهد. اینجاست که دیگر این تاریخ در واقع شرح حال زیستگان روی زمین نیست، بلکه شرح حال افرادی است که در ذهن تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ می‌زیسته‌اند. در روش دوم اما تفکر که ماهیت پژوهش است باید از احساسات استثنا شود. شهید صدر می‌گوید وقتی کسی مسئولیت بررسی تاریخ را قبول می‌کند باید بداند دیگر تفکر در مالکیت او نیست و به همین جهت باید احساسات را کنار بگذارد. طبیعی است که دومی، شیوه‌ای است که نویسنده «فدک در تاریخ» برای بررسی رویدادهای پس از رحلت رسول خدا(ص) برمی‌گزیند. انتخاب این شیوه سبب می‌شود حتی آنجایی که احساس می‌شود صرفاً با گزاره‌های عاطفی در دل روایت تاریخی روبه‌رو هستیم، بایستیم و با عینکی جدید ماجرا را بازخوانی کنیم. 

یک بازخوانی همه‌جانبه از یک رویداد تاریخی
شهید صدر در این کتاب ابتدا به شکلی کوتاه و با بیانی ادبی نگاهی گذرا به شرایط پس از رحلت پیامبر(ص) می‌کند و از ماجرای فدک- که در واقع انقلاب بود، نه فقط یک دادخواهی ساده بر سر ارث و میراث یا باغی در اطراف مدینه- تصویری کلی ارائه می‌دهد. سپس به شکلی گذرا تاریخی را که بر فدک گذشته است، گزارش می‌دهد و آنچه را در طول زمان بر این قطعه مهم و البته نمادین از زمین گذشته است، از نظر می‌گذراند. نویسنده در فصل سوم ابتدا روش درست و بایسته‌های پژوهش تاریخی را تبیین و سپس با نقدی بر نوشته استاد عباس محمود عقاد، راه بحث از قیام فاطمی را گشوده و به بررسی زمینه این انقلاب و جلوه‌های سیاسی آن می‌پردازد و در این راستا نقش قیام حضرت زهرا(س) را تبیین می‌کند و نشان می‌دهد دادخواهی آن حضرت در واقع تلاشی برای بازگشتن حکومت اسلامی به مسیر اصلی آن بود که توسط خداوند متعال تعیین و توسط رسول گرامی‌اش ابلاغ شده بود. فصل چهارم کتاب نیز گزیده‌هایی از سخنان حضرت فاطمه(س) در این قیام است که حقیقت سیاسی و اهداف این انقلاب را نمایان‌تر می‌کند. در فصل پنجم و پایانی کتاب، شهید صدر محکمه‌ای تاریخی برپا می‌کند و با ارائه مستندات دو طرف دعوا به بررسی ماجرای فدک و حکم صادر شده درباره آن می‌پردازد.  

خبرنگار: پارسا نیکوکار