راهکار تقریب ادیان، گفت‌وگوی انتقادی مبتنی بر پذیرش اختلاف است

پژوهشگر حوزه تقریب در گفت‌وگو با قدس:

راهکار تقریب ادیان، گفت‌وگوی انتقادی مبتنی بر پذیرش اختلاف است

تاریخ ادیان و مذاهب، پر از جنگ و نزاع‌های مذهبی است اما به موازات خشونت‌های مذهبی، اندیشمندان ادیان و مذاهب به دنبال یافتن راهکاری برای پایان دادن به این تنش‌ها و خشونت‌ها بوده‌اند. با وجود آموزه‌های صلح‌آمیز در همه ادیان و مذاهب، گاهی میان آن‌ها آتش نزاع و اختلاف زبانه می‌کشد و خسارت‌های مادی و معنوی بسیاری بر جا می‌گذارد.


اغراق نیست اگر گفته شود یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها که سابقه‌ای به بلندای تاریخ ادیان در این کره خاکی دارد، این پرسش اساسی است که با توجه به تنوع و گونه‌های مختلف ادیان، رابطه و تعامل میان مذاهب باید چگونه باشد؟ 
در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام دکتر سید مهدی علیزاده موسوی، صاحبنظر حوزه تقریب مذاهب و نماینده ولی فقیه در بنگلادش و معاون نماینده ولی فقیه در شبه‌قاره هند در پی یافتن راهکار و پاسخی برای این پرسش‌ هستیم.

گفت‌وگوی انتقادی و اثربخش
دکتر علیزاده موسوی با بیان اینکه برای برقراری تعامل میان مذاهب و ادیان باید از گفت‌وگوی انتقادی مبتنی بر پذیرش اختلاف بهره برد، می‌گوید: گفت‌وگو یکی از مفاهیم کلیدی این نظریه است که با تکیه بر قدرت تکلم انسان، مهم‌ترین ویژگی او شناخته می‌شود. تا آنجا که همین تکلم، در علم منطق وجه تمایز میان انسان و حیوان است: «الانسان حیوان الناطق». به فرموده قرآن، خداوند زبان را به انسان آموخت: «علمه البیان» و هدف از قدرت تکلم و زبان، گفت‌وگو است. پیام در بستر زبان منتقل می‌شود و زبان است که عرصه ارتباط میان انسان‌هاست. در این نظریه، گفت‌وگو یکی از مفاهیم کلیدی است و نقشی راهبردی ایفا می‌کند و هدف از آن نیز تفاهم و در نوع ایده‌آل آن، رسیدن به وحدت بر اساس فهم مشترک است.
این پژوهشگر تقریب در مورد رکن بعدی یعنی انتقاد توضیح می‌دهد: گفت‌وگویی ملاک و محور است که ماهیتی انتقادی داشته باشد. به این معنا که هدف از گفت‌وگو، پاسخ به پرسش‌های حل نشده انسان باشد. گفت‌وگو هنگامی اثربخش و رشددهنده است که در پی کشف حقیقت از دل گفت‌وگو باشد. رشد علم و فلسفه و تعامل میان ادیان نیز از دل چنین گفت‌وگوهایی برخاسته است. چنین گفت‌وگوهایی به تبیین، استدلال و دفاع از آموزه‌های خود می‌پردازند و دیگر نقدها و اشکالاتی که در نگاه آن‌ها در نظریه رقیب وجود دارد را موشکافانه بیان می‌کنند. چنین وضعیتی سبب می‌شود طرف مقابل کاملاً با دیدگاه‌ها و ویژگی‌های رقیب آشنا شود و به دفاع از دیدگاه خود پرداخته و یا در صورت نداشتن توان برای پاسخ‌گویی، حداقل به ضعف‌های خود پی ببرد. چنین وضعیتی برای هر دو طرف گفت‌وگو متصور است.

اختلاف، جزو لاینفک زندگی
این استاد حوزه و دانشگاه اظهار می‌کند: برای آنکه گفت‌وگوی انتقادی به نزاع و جدال نینجامد، حتماً باید مفهوم اختلاف مورد توجه قرار گیرد. اختلاف نشانگر واقعیت و حقیقتی به نام تفاوت است که در میان انسان‌ها وجود داشته و جزو لاینفک زندگی است و نمی‌توان زمان و مکانی را تصور کرد که اختلاف و تفاوت، هر چند به صورت جزئی وجود نداشته باشد. علل و اسباب این اختلافات نیز فراوان و گوناگون است. از تفاوت‌های فیزیولوژیکی انسان گرفته تا اهداف، جهان‌بینی، مقاصد، آمال و آرزوها و بسیاری از متغیرهای دیگر که همه ریشه در ویژگی عقلانی انسان دارد. چنین وضعیتی سبب شده انبوهی از اختلافات در حوزه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، دینی، اقتصادی و نظایر آن، جامعه انسانی را فرا گیرد.
دکتر علیزاده موسوی با تأکید بر اینکه پاسخ پیروان ادیان به این پرسش‌ کلیدی به یک صورت نبوده و شامل طیفی از پاسخ‌های افراطی و تمامیت‌خواهانه و پاسخ‌های تقریبی و تساهلی بوده است، می‌گوید: در حالی که برخی پاسخ‌ها، التیامی بر شکاف‌های مذهبی و دینی بوده‌اند، برخی فاصله‌ها را بیشتر و شکاف‌های مذهبی و دینی را عمیق‌تر کرده‌اند.

اختیار؛ رشد یا انحطاط؟
عضو هیئت علمی گروه مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب با ذکر اینکه مرزهای دانش با تفوق بر چالش‌های علمی ناشی از اختلاف اندیشه، شکل گرفته و اختراعات و اکتشافات نیز از دل آرا و نظرات مختلف و گاه به ظاهر متعارض و متناقض بیرون آمده، ادامه می‌دهد: افزون بر آن، اصل اختلاف و گوناگونی، یکی از مسائل هویت‌ساز بشر بوده و قرآن هم به‌خوبی به این موضوع اشاره کرده و در آیه 13 سوره حجرات می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثَی وَ جَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا و َقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا». اختلاف نتیجه اختیار انسان است. اگر انسان اختیار نداشت و زندگی او کاملاً جبرگرایانه بود و از خط سیر واحدی پیروی می‌کرد، هرگز قدرت انتخاب و اختلاف با دیگران را نداشت و همواره تمامی انسان‌ها و موضع‌گیری‌های آنان، همانند هم بود. به فرموده قرآن کریم در آیه118 سوره هود «وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ» تفاوت میان انسان و سایر موجودات، اختیار است و همین اختیار، زمینه رشد و یا انحطاط بشر را فراهم می‌کند.

اختلاف، فرصتی برای رشد و تعالی بشر
این دکترای علوم سیاسی در پاسخ به این پرسش که وقتی انسان با پدیده‌ای به نام اختلاف در زندگی خود روبه‌رو شد  و این اختلافات در تمامی ابعاد زندگی قابل مشاهده است، با آن باید چه کند، آیا باید اختلاف را برای جامعه انسانی به چشم آسیب تلقی کرد و برای معالجه آن، به تاکتیک‌های مختلف، متوسل شد، توضیح می‌دهد: اگر اختلاف به عنوان یک آسیب برای جامعه انسانی تلقی شود، ابعاد این آسیب بسیار گسترده خواهد بود و بر تمامی زوایای زندگی بشر سایه خواهد افکند. باید گفت زبان و عقل که مهم‌ترین نعمت‌های الهی برای انسان هستند، موجب ایجاد آسیبی به نام اختلاف شده‌اند؛ در حالی که همان‌گونه که گفته شد، اختلاف نه تنها آسیب نیست، بلکه فرصتی برای رشد و تعالی بشر در سایه تضارب‌آراست. در پاسخ به این مشکل باید گفت هنگامی اختلاف می‌تواند زمینه‌ساز رشد و تعالی انسان باشد که مورد پذیرش جامعه انسانی باشد. انسان‌ها همه باید بپذیرند اختلاف در ماهیت زندگی اجتماعی انسان وجود دارد و در صورت پذیرش این اختلاف، امکان رشد و بهره‌وری از نظریات و دستاوردهای دیگران وجود خواهد داشت. به گفته مارتین بوبر «ملتی که هدف دیگری جز حفظ و تصدیق خود نداشته باشد، محکوم به انقراض است».
این استاد حوزه و دانشگاه می‌گوید: در این نظریه اصل بر پذیرش اختلاف است نه مدارا با اختلاف. پذیرش این واقعیت که اختلاف امری طبیعی در زندگی بشر است و اگر بشر بخواهد در عرصه‌های مختلف به رشد و تعالی برسد، باید اختلافات را بپذیرد. همان‌گونه که از مفاهیم دیگر مشخص شد، پذیرش به معنای سکوت در برابر اختلافات و یا ورود نکردن به آن‌ها نیست، بلکه بر اساس گفت‌وگوی انتقادی، یکی از ارکان رشد و تکامل، ورود جدی و انتقادی به اختلافات است اما با حفظ شرایط و ویژگی‌های آن.
حجت‌الاسلام علیزاده موسوی در مورد این شرایط و بایسته‌ها نیز عنوان می‌کند: اگر چهار م��هوم کلیدی در نظریه «گفت‌وگوی انتقادی مبتنی بر پذیرش اختلاف» با آنچه در تعریف هر کدام ذکر شد، کنار هم قرار گرفته و با یکدیگر پیوند داشته باشند، امکان فهم متقابل، نیل به حقیقت و درنهایت رشد و تقریب ادیان و مذاهب فراهم خواهد شد.

خبرنگار: مریم احمدی شیروان

برچسب ها :
ارسال دیدگاه