نقش شیخ مفید در آینده علمی جهان شیعه

امروز 9 آذر، روز بزرگداشت شیخ مفید فقیه و متکلم بزرگ قرن پنجم هجری است

نقش شیخ مفید در آینده علمی جهان شیعه

حجت‌الاسلام دکتر امیرعلی حسنلو، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم  

در میان دانشمندان بزرگ شیعه كه در اعصار مختلف می‌زیسته‌اند، مفاخر و نوابغ بسیاری بوده‌اند كه امروز هر كدام مایه اعتبار و سند افتخار جهان تشیع به شمار می‌‌‌آیند. تاریخ شیعه سرشار از افتخارات بسیار و تحولات چشمگیر است. تحولاتی كه به دست عالمان متعهد و فرزانگان اندیشمند پدید آمده ‌است. در این میان به سده چهارم هجری برمی‌خوریم كه «فتح الفتوح» تاریخ شیعی است. روزگاری كه مردی بزرگ و اندیشمندی سترگ، «دائره المعارفی جامع» از معارف اسلامی تدوین كرد و حدود 50 سال پرچمدار عرصه‌های علمی، فكری و فرهنگی مسلمین شد و سرانجام بدانجا رسید كه دوست و دشمن، زبان به تمجید او گشودند و قلم به تعریف او برگرفتند و او را به شایستگی «مفید» لقب دادند.
بینش‌افروزی و دانش‌آفرینی او به همراه آگاهی از اوضاع دشمنان و مخالفان دین و اطلاع از جهان اطراف خویش، دست به دست هم داد و او را سلسله جنبان نهضت فكری و رنسانس علمی در قرن چهارم كرد و بدانجا رسید كه «صحیفه‌های سبز حضرت ولی عصر(عج)» به افتخار او صادر شد و آن حضرت وی را «برادر گرامی و استوار» خواند.

شخصیت علمی شیخ مفید
شیخ مفید عالمی مستعد و دارای حافظه‌ای قوی بود. اندیشه‌ای رسا و سریع و بیانی زیبا داشت، از نظر علمی بر همه معاصران خود برتری و تمایز چشمگیر داشت و چندین سال ریاست و زعامت شیعه امامیه را عهده‌دار بود.
مباحث و مناظرات علمی عمیق، دقیق و احترام‌آمیز او با علمای اهل سنت مایه افزایش شهرت و آبروی وی در نظر مخالفان و به موازات آن افزایش احترام و جایگاه شیعه در میان اهل سنت شد. از مجلس درس یا بحث و مناظره‌ای بیرون نمی‌آمد مگر آنكه استاد و مدرس و یا مناظره‌كنندگان آن مجلس را با بیانات شیرین و مستند و با استدلال خود مغلوب و قانع کرده باشد. به تدریج چنان شد كه دانشجویان و محققان فرقه‌های مختلف مذهبی و غیرمذهبی و متخصصان رشته‌های مختلف دینی و غیردینی به شرکت در مجلس درس او مشتاق می‌شدند و از خرمن معرفت   علمی و محققانه شیخ بهره می‌بردند.
شیخ در همه رشته‌های علمی آن عصر تبحر و ورزیدگی كامل داشت. سرانجام آوازه علمیت و دانش او به همه ممالک اسلامی رسید و سیل دانش‌پژوهان به سوی خانه، مسجد و محله تدریس او جذب می‌شدند.
نفوذ او زمانی بیشتر شد كه عضدالدوله دیلمی پادشاه شیعی مذهب آن عصر، به حمایت او برخاست و نهایت احترام و بزرگداشت را نسبت به وی به جا آورد. گویند او بارها به دیدار شیخ مفید ‌رفت و از شیخ در بعضی امور مشورت گرفته و به رهنمودهای او عمل می‌کرد. به هر حال بنا به اظهار بیشتر علمای اسلام اعم از شیعه و اهل سنت در علوم مختلف اسلامی و رشته‌های دینی مانند علم حدیث و رجال و ادبیات به خصوص اصول و فقه و كلام، تبحر و خبرگی بالا داشت و استاد مسلم بود. 

تأثیرگذاری بر توسعه علمی در زمان خود و تمدن اسلامی 
شیخ مفید یکی از اثرگذارترین دانشمندان مسلمان در گستره تمدن اسلامی است؛ چه از لحاظ شخصیت علمی و چه از جهت شخصیت دینی و معنوی. در سایه علوم سرشار، ذهن قوی و نبوغ كم‌نظیر و پشتكار در همه علوم و فنون اسلامی؛ تألیف و تصنیف و مقاله و سخن برای گفتن دارد و تقریباً از همه موضوعات علمی رایج عصر خود اعم از دینی و مسائل دیگر نظری داشته و به ابراز رأی و اندیشه خود پرداخته است. چنان كه از انبوه رسالات و تألیفات پرارزش او پیداست، اغلب آن‌ها پاسخ سؤالات گوناگون علمی بوده كه از شهرها و ممالک اسلامی پرسیده‌اند و شیخ با تمام جوانب در عرصه‌های مختلف آن‌ها را پاسخ داده و اغلب این آثار موجود است. همانند مسائل‌ السارویه که اهالی مازندران و ساری پرسش‌ها و شبهه‌های خود را به شیخ ارسال و او جواب داده است. 

ابعاد تأثیر شیخ بر علوم اسلامی
تأثیر شیخ در علوم را از چند جهت می‌توان بررسی کرد؛ یکی از جهت تربیت شاگردان بزرگ و مؤثر كه بعدها همگی از علمای بزرگ به شمار می‌آمدند. شخصیت‌هایی چون سیدمرتضی و سیدرضی كه از افتخارات شیعه به شمار می‌روند. تألیف بیش از 200كتاب و مقاله گواه استواری است بر وزانت علمی شیخ مفید. جهت دیگر از لحاظ تأثیر اندیشه‌ای و فکری است که شیخ در زمانه خود داشت و بر اساس همین مبانی فکری اصیل دینی بود که در تربیت شاگردان و تألیف آثار سترگ موفق و مؤثر بود. تأثیر شیخ را در علوم مختلف و سبک‌های علمی او می‌توان جداگانه مورد بحث قرار داد.
هر یک از آثار بر جای مانده از شیخ اثری است که به تبیین جنبه‌های تأثیری شیخ مفید بر علوم و فنون مختلف پرداخته زیرا روشمند است و این روشمندی است که در معرفت‌شناسی کارایی دارد و هر یک از علوم موجود در زمانه شیخ از مکتب علمی شیخ مفید تأثیر گرفته‌اند. 
هر یک از آثار شیخ در نوع خود هم از روش‌های ابداعی و هم روش‌های استدلالی خاصی برخوردار بوده و آثار و تأثیرات علمی و روشی در دوره‌های بعد از خود داشته‌اند. از این رو تأثیر شگرف علمی و تمدنی شیخ مفید در تعالی تمدن اسلامی قطعاً قابل توجه، بحث، گفت‌وگو، قابل اقتباس و الگوگیری است.
آثاری که شیخ مفید در پاسخ‌گویی به شبهه‌ها و پرسش‌ها داشته نیز ملهم از اهل بیت(ع) بوده و نوعی بنیان جدید در راه تکمیل علوم اهل بیت(ع) و زنده داشتن روش‌های آن حضرت(ع) در ارتباط با مردم است. شیخ از نظر زمانی در همین دوره زندگی می‌کند که آغاز غیبت است و مردم به ارتباط‌هایی نیاز دارند تا مسائل دینی درست را فرا بگیرند بنابراین شیخ مفید با جهاد علمی این روش را نیز به کار می‌بندد و روش مناظره را از امام رضا(ع) و فرزندان آن حضرت اقتباس می‌کند.

شیخ مفید و احیای فرهنگ اهل بیت(ع)
بنابراین روش دیگر تأثیرگذاری شیخ مفید در تمام جنبه‌های علمی و روشی و معرفت‌شناسی، احیای روش‌های اهل بیت(ع) و ائمه اطهار(ع) است که شیخ با فطانت و هوشمندی تمام از این روش‌ها بهره برد و آثار فراوانی در این راستا آفرید. این کار عالمانه و جهادی شیخ مفید مترادف با ترقی و صعود چند پله‌ای تمدن اسلامی و فرهنگ متعالی اهل بیت(ع) است که برای دانشمندان اسلامی در هر دوره‌ای الهام‌بخش است.
گفتمان‌های مذهبی و علمی روش مؤثر دیگر شیخ مفید در این زمانه است که در مقابل تفرقه و تنش‌های مذهبی و فرقه‌ای که در ممالک اسلامی در حال شعله‌ور شدن بود، شیخ با هوشیاری روش گفتمان و گفت‌وگو را برای خاموش کردن جنبه‌های تعصبی خشم‌آلود و تنش‌های فیزیکی متعصبانه و قشری به کار گرفت و موفق هم شد.
ایجاد چنین بستری توسط شیخ مفید در این زمانه گامی در موفقیت مکتب و گسترش روش اهل بیت(ع) و آگاهی مردم در این راستا بود. این روش شیخ نیز در دوره‌های مختلف تاریخ اسلام قابل توجه و قدردانی و قابل الگوگیری است و حکایت از یک راز موفقیت و تعالی تمدن اسلام در همین نگاه و بینش شیخ دارد که از اهل بیت(ع) فرا گرفته است.

برچسب ها :
ارسال دیدگاه