آنان که بار یافته‌اند

در نشستی تجربه حضور سیاحان اروپایی در اماکن زیارتی شیعیان مورد بررسی قرار گرفت

آنان که بار یافته‌اند

همایش بین‌المللی الهیات زیارت توسط بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و انجمن علمی فلسفه دین ایران با همکاری مراکز مختلف دانشگاهی داخلی و خارجی در آبان 1402 برگزار خواهد شد. به منظور زمینه‌سازی علمی برای مشارکت هر چه بیشتر پژوهشگران در این همایش، حدود 20 پیش‌نشست تخصصی به صورت مجازی و حضوری توسط دبیرخانه علمی همایش در نظر گرفته شده است.


محسن حسام مظاهری، پژوهشگر مطالعات اجتماعی تشیع در چهارمین مجموعه از سلسله سخنرانی‌های علمی این همایش با موضوع «زیارت در سفرنامه‌ها» به ارائه سخنرانی با موضوع «بیگانگان در حرم؛ تجارب حضور سیاحان اروپایی در اماکن زیارتی شیعیان ایران» پرداخت که در ادامه گزیده‌ای از آن را می‌خوانید. 

 فرستاده دولت اسپانیا در دربار تیمور در حرم مطهر امام رضا(ع)
نخستین گزارش موجود در سفرنامه کلاویخو فرستاده دولت اسپانیا به دربار تیمور است که در سال 1404 میلادی به مشهد سفر می‌کند و از مقبره امام رضا(ع) دیدن می‌کند. این گزارش نشان می‌دهد این محل مقدس بوده و افرادی که به آنجا می‌رفتند، متبرک می‌شدند و دیگران به آن‌ها تبرک می‌جستند. کلاویخو تا کنار مقبره امام رضا(ع) می‌رود، این نشان می‌دهد تا آن زمان قاعده حرمت بیگانگان حرم منور رضوی اجرا نمی‌شده است. نکته جالب‌تر اینکه کلاویخو اشاره می‌کند دیگران وقتی باخبر شدند که او به حرم مطهر رضوی رفته است، گوشه عبای او را می‌بوسیدند و تبرک می‌جستند.
اما از دوره صفوی قانون حرمت مشاهد مشرفه اجرایی می‌شود. به ویژه از دوره شاه‌عباس اول به بعد این سیاست مذهبی را در رقابت با دولت عثمانی برای تقویت اماکن زیارتی به ویژه بارگاه منور امام رضا(ع) و حضرت معصومه(س) در پیش می‌گیرد. البته گزارش‌های دوره صفویه ضد و نقیض است.

سیاحان در حرم حضرت معصومه(س)
سفرنامه‌نویس مشهور دوره صفویه تاورنیه در سال 1638 این امکان را پیدا می‌کند که به حرم حضرت معصومه(س) وارد شود اما اشاره می‌کند مسیحیان به راحتی نمی‌توانند به این مکان‌ها وارد شوند، اما او با لباس بومی تردد می‌کرده و توانسته جلب توجه نکند و به راحتی وارد حرم شود.
گزارش بعدی گزارش شاردن است که در سال 1673 گزارش جامع و کاملی در مورد حرم حضرت معصومه(س) ارائه داده که از جالب توجه‌ترین گزارش‌ها در این زمینه است. با توجه به قانون ممنوعیت چه بسا او از امتیاز دربار استفاده کرده باشد.
گزارش کمپفر 10 سال پس از شاردن در سال 1684 است، او عموم مقابر و مقبره‌های شیعی را توصیف می‌کند. قابل استنباط است که او حرم مطهر امام رضا(ع) و حرم حضرت معصومه(س) را دیده است.
کارری مربوط به اواخر دوره صفویه است و در سال 1694 از حرم حضرت معصومه(س) دیدن می‌کند، بازدید کامل صحن‌ها را دارد، محوطه پیرامونی مزار را توصیف می‌کند، اشاره می‌کند که سخن تاورنیه درباره عدم امکان ورود به حرم نمی‌تواند دقیق باشد، چون امکان این تجربه برای او وجود داشته است.
دیگرانی هم هستند که این امکان برای آن‌ها فراهم نمی‌شود. از جمله دوبروین که در سال 1704 می‌خواهد از مسجد شیخ لطف‌الله دیدن کند اما این امکان برای او وجود ندارد و ناگزیر کسی را اجیر می‌کند تا برود ابعاد گنبد مسجد را برای او ثبت کند.

کار دشوار سیاحان برای ورود به حرم در دوره قاجار
این ابهامی که در مورد دوره صفویه وجود دارد، در مورد دوره قاجار نیست. در این دوره بر پایه گزارش متعدد سیاحان، قانون ممنوعیت به شدت اعمال می‌شد. احتمالاً مرتبط است به صورت‌بندی تشیع دوره قاجار که با دوره صفوی متفاوت بود.
گزارش‌های بسیاری از این دوره داریم که سیاحان و... امکان ورود به اماکن مذهبی را پیدا نکردند. از سیاحانی که موفق نشدند جیمز موریه است که در سال 1810 نمی‌تواند وارد حرم حضرت معصومه(س) شود. فریزر در سال 1822 نمی‌تواند وارد حرم منور رضوی شود. ستوان بارنز در سال 1834 تا آستانه حرم پیش می‌رود و نمی‌تواند وارد حرم مطهر رضوی شود. فلاندن در سال 1840 و خانیکوف در سال 1858 اجازه ورود به بارگاه منور رضوی را پیدا نمی‌کند. بروگش در سال 1860 و همچنین سرنا در سال 1877 نیز نمی‌توانند به حرم حضرت معصومه(س) وارد شوند. همچنین مک گِرگُر در سال 1874 و ادموند اودونوان و باست در 1880 هم از ورود به حرم مطهر رضوی منع می‌شوند. باست آورده است نقاشی را اجیر می‌کند تا از قسمت‌های مختلف نقاشی کند و برای او بیاورد. طبق گزارش او اتباع بیگانه با اینکه اجازه ورود به حرم را ندارند اما برای بست‌نشینی می‌توانند به حرم بروند.
دیولافوا در سال 1881 تلاش می‌کند وارد مسجد جامع قزوین بشود اما روحانیون با او مخالفت می‌کنند. او همچنین به حرم حضرت معصومه(س) و حرم امام حسین(ع) هم نمی‌تواند وارد شود. استوارت هم در سال 1881 اجازه ورود به مسجد شاه اصفهان را پیدا نمی‌کند. هدین در سال 1886 امکان ورود به حرم حضرت معصومه(س) را پیدا نمی‌کند. ادوارد براوون در سال 1887 حتی به همراه دوستی مسلمان نیز نمی‌تواند وارد حرم عبدالعظیم حسنی(ع) بشود. جرج کرزُن در سال 1887 فقط می‌تواند از خانه مجاور حرم دیدن کند. آرنولد لندُور در سال 1900 امکان ورود به حرم عبدالعظیم حسنی(ع) و حرم حضرت معصومه(س) را پیدا نمی‌کند. کلود آنه در سال 1900 نمی‌تواند به مسجد شاه اصفهان وارد شود. اوژن اوبن در سال 1907 امکان ورود به حرم حضرت معصومه(س)، حرم امام حسین(ع)، حرم امام علی(ع)، حرم کاظمین و حرم عسکریین(ع) را پیدا نمی‌کند. دالمانی نیز در سال 1907 نمی‌تواند به حرم مطهر رضوی، حرم حضرت معصومه(س) و خواجه‌ربیع وارد شود.
بر اساس این گزارش‌ها، سیاحان فقط توانسته‌اند وارد آستان و صحن شوند، اما ورود به حرم بسیار نادر رخ داده است. مثلاً فریزر در سال 1833 وارد بارگاه شریف رضوی شد. کانولی در سال 1830 وارد حرم مطهر رضوی شد. دو سرسی در سال 1840 از حرم حضرت معصومه(س) دیدن کرد. فلاندن در سال 1840 از حرم شاهزاده حسین قزوین و حرم حضرت معصومه(س) و مسجد جامع عباسی اصفهان پنهانی دیدار کرد. ایستویک در سال 1862 از حرم منور رضوی دیدار کرد. دیولافوا در سال 1881 با اجازه متولی وارد حرم شاهزاده حسین قزوین، مسجد جامع عباسی اصفهان و امامزاده جعفر(ع) اصفهان شد و هدین در سال 1886 در مراحل ساخت از مسجد سپهسالار دیدن کرد.

حضور با هویت بدلی در اماکن مقدس
در این میان دسته‌ای هم بودند که نه با اجازه حکومت یا فقها بلکه با هویت بدلی توانستند از اماکن مقدس دیدار کنند. کرزن ادعا می‌کند فریزر به دروغ شهادتین را می‌گوید و در سال 1822 از حرم شریف رضوی دیدار می‌کند. وامبری در سال 1862 در هیئت یک درویش از حرم عبدالعظیم حسنی(ع)، حرم مطهر رضوی و حرم حضرت معصومه(س) دیدار کرد. کلنل استوارت در سال 1880 وارد حرم حضرت معصومه(س) می‌شود.
نکته جالب توجه این است که این ممنوعیت در دوره پهلوی اول هم ادامه دارد. ایموری در سال 1927 اجازه بازدید از مسجد جامع عباسی اصفهان را دریافت نمی‌کند. نوردن پیش از 1928 اجازه دیدار از مسجد جامع عباسی اصفهان را دریافت نمی‌کند. کازاما فرستاده دولت ژاپن در سال 1929 نمی‌تواند از حرم حضرت معصومه(س) دیدار کند ولی وارد حیاط مسجد جامع عباسی اصفهان شد. ریچاردز در سال 1930 نمی‌تواند از حرم منور رضوی دیدار کند. هاکس در سال 1934 اجازه بازدید از حرم حضرت معصومه(س) را دریافت نمی‌کند.
از اواخر دوره پهلوی اول این ممنوعیت برای ورود به مساجد بزرگ لغو می‌شود. در دوره پهلوی دوم این ممنوعیت بسیار ضعیف‌تر می‌شود. ملکه الیزابت در
14 اسفند 1339 به اصفهان سفر و به همراه محمدرضا پهلوی و فرح از مسجد شیخ لطف‌الله دیدن می‌کند. 
نمونه دوم تصویربرداری فیلم «داستان‌های عشقی هزار و یک شب» اثر پازولینی در سال 1352 است که در مسجد شیخ لطف‌الله انجام می‌شود.
در دو دهه اول پس از انقلاب هم این ممنوعیت ادامه پیدا می‌کند. با این حال با گذر زمان تغییراتی نیز رخ داده است. در یک دهه اخیر به موازات تغییرات فرهنگی از حساسیت‌ها کاسته شده و امروزه درب مساجد بزرگ به روی گردشگران باز است.

خبرنگار: پارسا نیکوکار

برچسب ها :
ارسال دیدگاه