«حَره» یادآور روح ﻃﻐﻴﺎن‌‌‌گری اﻣﻮﻳﺎن در ﺑﺮاﺑر ارزش‌های دینی و اﻧﺴﺎنی

بررسی رخداد خونبار تاریخ اموی در سالگرد واقعه «حَره» در گفت‌وگو با پژوهشگر تاریخ اسلام

«حَره» یادآور روح ﻃﻐﻴﺎن‌‌‌گری اﻣﻮﻳﺎن در ﺑﺮاﺑر ارزش‌های دینی و اﻧﺴﺎنی

سال دوم حكومت يزيد، حدود دو سال پس از واقعه عاشورا و آخر ذی‌الحجه سال ۶۳هجری، مردم مدينه به رهبری عبدالله بن حنظله غسيل الملائكه بر ضد حكومت يزيد قيام كردند. يزيد لشكری به فرماندهی مسلم بن عقبه از شام به مدينه فرستاد و او با بی‌‎‌رحمی تمام، اين قيام مردمی را سركوب كرد. چون اين جنگ در منطقه حَرّه واقع شد، آن را «واقعه حَرّه» ناميده‌اند.


گفت‌وگوی ما با حجت‌الاسلام محمدعلی چنارانی، پژوهشگر باسابقه تاریخ اسلام و استاد بازنشسته بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی درباره جنبشی است که در دهه اول پس از نهضت سيدالشهدا(ع)، تحت تأثير مستقيم امواج سياسی اجتماعی واقعه عاشورا شكل گرفت. کتاب مشترک او و حجت‌الاسلام احمد ترابی، با عنوان «واقعه حَرَّه، رخدادی اسفبار در تاریخ اسلام پس از حادثه عظیم کربلا» شرح کاملی است از وحشتناک‌ترين جنايت امويان پس از فاجعه كربلا.

انگیزه و عوامل فاجعه حره
حجت‌‎الاسلام چنارانی در ابتدا با تشریح اوضاع مدینه پس از قیام کربلا می‌گوید: واقعه حره پس از جنایت هولناک عاشورا نخستین حرکتی بود که علیه حکومت یزید آغاز شد. اگر چه با این فاصله زمانی و مدارک موجود تاریخی دستیابی به همه عوامل و زمینه‌ها درباره اوضاع مدینه پس از حادثه کربلا میسر نیست، ولی می‌توان بر اساس گزارش‌نگاشته‌های موجود به بخش‌های قابل توجهی از اوضاع مدینه آن زمان دست یافت.
او اظهار می‌کند: در مدینه احساس و حمیت دینی وجود داشت. در فرهنگ اسلام دو شهر مکه و مدینه نخستین پایگاه ‌اندیشه دینی رسول گرامی اسلام(ص) بودند، مکه به عنوان سرزمین وحی و بعثت پیامبر(ص) و دربردارنده قبله‌گاه مسلمانان و مدینه به عنوان شهر پیامبر(ص) و سرزمین رشد و بالندگی پیام وحی بوده است. این دو شهر، نادرست بودن شیوه حاکمان و والیان را آسان‌تر از دیگران درمی‌یافتند از این رو انگیزه روشن‌تری برای مبارزه با مفاسد و کجروی‌های اخلاقی و سیاسی فرمانروایان داشته‌اند.
این پژوهشگر دینی ادامه می‌دهد: تاریخ‌نگاران نوشته‌اند فسادهای اخلاقی یزید سبب واقعه حره شد. گروهی از اهالی مدینه به دمشق نزد یزید رفتند، گر چه یزید از آنان پذیرایی کرد و به آنان جایزه داد، ولی هنگام بازگشت به مدینه او را مردی شراب‌خوار، فاسق، فاجر، تارک‌الصلاه و میمون‌باز برای مردم مدینه معرفی کردند. علاوه بر آن از بنی‌امیه ناراحتی وجود داشت. فخری، تاریخ‌نگار می‌نویسد: مردم مدینه از بنی‌امیه ناراحت بودند به‌خصوص از یزید برای ارتکاب گناهان و معصیت‌های فراوان که در او وجود داشت. سیوطی می‌نویسد دلیل مخالفت اهل مدینه این بود که یزید در معاصی زیاده‌روی می‌کرد.

حره‌، پرده‌ای دیگر از جنایات یزید
نویسنده کتاب واقعه حره در ادامه توضیح می‌دهد: یافعی می‌گوید علت شورش مردم مدینه علیه یزید، ضعف او در دین بود. همچنین گروهی دیگر از تاریخ‌نگاران مانند مسعودی، ستم و جنایات یزید و کارگزارانش و کشتن پسر پیامبر(ص) را عنوان می‌کردند. ابن‌خلدون، جامعه‌شناس معروف می‌نویسد: چون ستم یزید و کارگزارانش فراگیر شد و فرزند رسول خدا(ص) و یارانش را کشت، مردم سر به شورش برداشتند. همچنین سخنان اسیران پس از بازگشت به مدینه و به‌ویژه سخنان امام سجاد(ع) بر مردم مدینه سخت اثر گذاشت و سبب شد مردم احساس کنند در دفاع از حریم پیامبر(ص) کوتاهی کردند. به همین دلیل نوشته‌اند روز ورود اهل‌بیت(ع) به مدینه که روز جمعه بوده، همانند روز وفات پیامبر(ص) بود و مردم مدینه مدت ۱۵روز عزاداری کردند و بر امام حسین(ع) گریستند. تمام این عوامل و عقده‌های متراکم که مترصد فرصت مناسبی برای انفجار بود سبب قیام مردم مدینه شد.
او تصریح می‌کند: این واقعه به نبرد بین لشکر شامیان به فرماندهی مسلم بن عقبه با مردم مدینه به فرماندهی عبدالله بن حنظله بن ابی‌عامر که بر ضد حکومت یزید بن معاویه قیام کرده بودند، اشاره دارد. مردم مدینه قیام کرده و امویان را از مدینه اخراج و با عبدالله بن زبیر بیعت کردند. در مقابل این قیام، یزید سپاهی را به فرماندهی مسلم بن عقبه به سوی مدینه فرستاد. سپاه شام در حره توقف کرده، مدتی شهر را در محاصره گرفتند و سپس به شهر تاخته، به مدت سه روز جان و مال و ناموس مردم را حلال کرده و به قتل و غارت پرداخته و نوامیس مسلمانان را هتک حرمت کردند. در این واقعه هزاران نفر از مردم مدینه، 80تن از اصحاب پیامبر(ص) و 700نفر از قاریان و حافظان قرآن کشته شدند. حره پس از شهادت امام حسین(ع) در عاشورا، دومین جنایت بزرگ در حکومت یزید بود.

رازگشایی همراهی نکردن امام سجاد(ع) با مردم مدینه در واقعه حره
این پژوهشگر تاریخ اسلام در مورد اوضاع خانواده امام سجاد(ع) در واقعه حره نیز می‌گوید: از برخی منابع چنین استفاده می‌شود که امام سجاد(ع) پیش از هجوم شامیان شرایط دشوار آینده را پیش‌بینی کرد. از این رو خانواده خود را از مدینه خارج کرد و به منطقه‌ای به نام یَنبُع فرستاد؛ روستایی با چشمه‌های فراوان که در سمت راست کوه رضوی قرار داشته و متعلق به امام سجاد(ع) بوده است. امام(ع) با این کار، آنان را از فجایع شامیان حفظ کرد.
حجت‌الاسلام چنارانی در پاسخ به دلیل اصلی 
در‌ امان ماندن امام سجاد(ع) و معترض نشدن به این خاندان عنوان می‌کند: بررسی‌های تاریخ نشان می‌دهد آنچه سبب شد امام سجاد(ع) و خاندانش از این فتنه در‌ امان بمانند نخست، برخورد‌های منطقی و سخنان روشنگری است که آن حضرت در گذشته در برابر مردم شام و نیز با شخص یزید داشته است، زیرا هنوز واکنش آن حضرت در ذهن شامیان باقی بود و یزید را متقاعد کرده بود بیش از آنچه به اهل بیت او ستم روا داشته مجال ظلم و ستم به ‌ایشان نیست و حکومت با شدت بخشیدن به آن ستم‌ها دستاوردی نخواهد داشت. همچنین خط مشی آن حضرت پس از رخداد عاشورا سبب شد از تعرض در ‌امان باشد. افزون بر همه این‌ها نوشته‌اند یزید به مسلم بن عقبه سفارش کرد هنگام ورود به مدینه متعرض امام سجاد(ع) و خاندان او نشود. اما نکته اساسی آن است که پس از بازگشت امام(ع) از شام به مدینه تمام حرکات آن حضرت زیرنظر بود و امام با آگاهی از شرایط و بی‌نتیجه بودن حرکت‌های نظامی و شورش‌های محدود شهری، خود را از چنین جریان‌هایی دور نگه می‌داشت. همان‌طوری که ابن سعد در کتاب طبقات الکبری نوشته امام پیروان خود را نیز بدین شیوه فرا می‌خواند.

جنبش‌های مردمی پس از عاشورا
پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در پاسخ به این پرسش که آیا پس از قیام کربلا واقعه دیگری روی داد که اهل‌بیت(ع) در آن به دلیل ننگی که یزید به وجود آورده بود در ‌امان بما��ند، پاسخ می‌دهد: نخستین حادثه همین قیام حره است. حادثه دیگری که در سال ۶۵هجری در کوفه اتفاق افتاده، مشهور به قیام توابین است. در این حادثه نیز اهل ‌بیت(ع) در ‌امان ماندند؛ شیعیان کوفه قیام کردند و از کوتاهی در یاری نکردن امام حسین(ع) سخت پشیمان شدند و از کار خود توبه کردند و قیام توابین نام گرفت. قیام مردم مکه به رهبری عبدالله بن زبیر و قیام کوفیان به رهبری مختار از دیگر جنبش‌هایی است که تحت تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم قیام سیدالشهدا(ع) شکل گرفت.
حجت‌الاسلام چنارانی در پایان با اشاره به دستاوردهای حره می‌گوید: مهم‌ترین دستاورد جنبش و قیام مردمی حره آشکار کردن چهره ستمگرانه امویان توسط مردم مدینه بود و اندیشه مسلمانان صدر اسلام را نشان داد. همچنین پایه حاکمیت سفیانیان را پس از جنبش عاشورا به چالشی دوباره کشاند و زمینه فروپاشی اجتماعی آنان را فراهم کرد.

خبرنگار: مریم احمدی شیروان

برچسب ها :
ارسال دیدگاه